Misioni i Bibliotekës së Kosovës: Raporti i IFLA-s/FAIFE-së, prill 2000: Bibliotekat në Kosovë

Bibliotekat në Kosovë

The remains of the main public library in the municipality of Malishevë (South-Western Kosovo), which was burned down July 1998.

Mision i përbashkët bibliotekar i
UNESCO-s, KIE-së
dhe IFLA-s/FAIFE-së

Përmbajtja

1. PËRMBLEDHJE

2. HYRJE

3. VLERËSIM I PËRGJITHSHËM I SITUATËS SË TASHME

3.1 Bibliotekat në Kosovë para luftës
3.2 Administrimi dhe drejtimi i bibliotekave
3.3 Legjislacioni dhe rregulloret mbi bibliotekat
3.4 Shkatërrimet dhe dëmet
3.5 Akuzat dhe përgjegjësia për shkatërrimet
3.6 Perspektivat e bashkëpunimit dhe pajtimit

4.1 Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës
4.2 Bibliotekat akademike dhe ato të fakulteteve
4.3 Bibliotekat publike

4.3.1 Rrethi i Prishtinës
4.3.2 Rrethi i Pejës
4.3.3 Rrethi i Mitrovicës
4.3.4 Rrethi i Gjilanit
4.3.5 Rrethi i Prizrenit

4.4 Bibliotekat shkollore
4.5 Bibliotekat fetare dhe koleksionet e librave
4.6 Ambienti profesional dhe bibliotekar
4.7 Përfundimet e përgjithshme

5. REKOMANDIMET - PLANI I ZHVILLIMIT AFATMESËM DHE AFATGJATË

5.1 Parimet dhe supozimet themelore
5.2 Projekti i Bibliotekës i Kosovës 2000+

5.2.1 Konzorciumi i Bibliotekës i Kosovës

5.3 Programet e veçanta

5.3.1 Programi i legjislacionit dhe administrimit
5.3.2 Programi i shërbimit të bibliotekës lëvizëse
5.3.3 Programi i rindërtimit
5.3.4 Programi i librave dhe leximit
5.3.5 Programi i teknologjisë informative
5.3.6 Programi i trajnimit dhe zhvillimit profesional
5.3.7 Programi i trashëgimisë kulturore
5.3.8 Programi i fëmijëve dhe rinisë
5.3.9 Programi i qasjes së hapur
5.3.10 Programi i përkrahjes së iniciativës
5.3.11 Programi i binjakëzimit

6. ANEKSET

Aneks 1: Orari i vizitave
Aneks 2: Lista e personave të konsultuar
Aneks 3: Raport nga Biblioteka Kombëtare dhe Universitare
Aneks 4: Ligji mbi Veprimtaritë Bibliotekare dhe Bibliotekat
Aneks 5: Dekreti mbi Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare
Aneks 6: Dekreti mbi Depozitimin Ligjor
Aneks 7: Photos

Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë dhe profesionistët e bibliotekave në Kosovë përballohen me detyrën madhore të rekonstruktimit të ndërtesave të bibliotekave dhe rithemelimin e shërbimve bibliotekare në të gjitha nivelet.

Ky është konkludimi i përgjithshëm prej një vlerësimi të situatës që ka të bëjë me bibliotekat, i kryer mga misioni i përbashkët i UNESCO-s, Këshillit të Evropës (CoE) dhe nga Federatës Ndërkombtare të Shoqatave dhe Institucioneve Bibliotekare, IFLA.

Misioni është realizuar në periudhën prej 25 shkurtit, deri më 7 mars, nga z.Carsten Fredriksen, zëvendësdrejtor i Zyrës së IFLA-s/FAIFE-së në Kopenhagë të Danimarkës, dhe z.Frode Bakken, Kryetar i Shoqatës Bibliotekare të Norvegjisë. Misioni ka qenë zemërgjerësisht i përkrahur nga organizatat bibliotekare në Skandinavi.

Biblioteka Kombëtare dhe Universitare dhe biblioteka të tjera të veçanta janë duke u shkatërruar, ruajtja e materialeve të shkruara është e rrezikuar dhe sistemet nacionale për t’i regjistruar dhe shprëndarë dokumentet janë praktikisht jashtë funksionit. Pjesë të mëdha të koleksioneve të vlefshme në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare janë larguar dhe, me siguri, janë shkatërruar në periudhën prej 1990-1999.

Shumë biblioteka publike dhe shkollore, posaçërisht në fshatëra, janë djegur plotësisht, ndërsa të tjerave u janë marrë dhe shkatërruar koleksionet e librave, ndërsa ato të cilat ende veprojnë vuajnë prej pasojave të gati 10 vjetëve të lënies pas dore të furnizimeve. Në të njëjtën kohë, shumë libra tjerë janë djegur me djegien e shtëpive të përdoruesve. Diku rreth gjysma e furnizimeve të të gjitha bibliotekave publike kanë humbur. Një pjese të madhe të librave të mbetura ose iu ka dalë koha ose janë irelevante për banorët locale, për shkak të karakterit të tyre ideologjik, linguistik ose etnik. Praktikisht të gjitha pajisjet janë marrë dhe shumica e punonjësve të tashëm duhet të trajnohen pas një periudhe të gjatë pa praktikë profesionale dhe arsimim sisitematik.

Nuk ka bashkëpunim, e as edhe kontakt, në mes të profesionistëve të shumicës shqiptare dhe profesionistëve në enklavat etnike serbe.

Në përgjithësi, ka një nevojë të madhe për dhoma leximi, literaturë të fëmijëve, literaturë bashkëkohore profesionale dhe qasje ndaj teknologjisë së re. Tash është e nevojshme përkrahja ndërkombëtare me fonde dhe ndihmë profesionale për t’i rikonstruktuar bibliotekat dhe një rrjet punues të bibliotekave.

Shërbimet bibliotekare mund të jenë një vegël e rëndësishme dhe shumë lehtë e përdorshme për promiovimin e leximit, arsimit dhe kulturës në një rajon me pak ose aspak sende tjera të ofruara dhe për një popull me një pjesë të madhe të fëmijëve dhe të rinisë. Bibliotekat mund të çelin porta lokale kah dijenia, ta reflektojnë shumësinë dhe lloj-llojshmërinë e shoqërisë dhe ta përkrahin procesin e demokratizimit, sidomos në vendet si Kosova.

Misioni i Bibliotekës së Kosovës propozon një plan veprimi tre deri në katër vjetësh, Projektin e Bibliotekës së Kosovës 2000+, për riaftësimin dhe sforcimin e bibliotekave në Kosovë. Plani përfshin projekte afatshkurta dhe përpjekje për t’i treguar strategjitë afatgjata.

Plani propozon themelimin e një organi me punë në kohë të kufizuar, Konzorciumi i Bibliotekës i Kosovës, që duhet të përfshijë vepruesit vendor dhe donatorët e mëdhej ndërkombtar si dhe organizatat ndërkombtare që ofrojnë ekspertizë dhe këshilla profesionale. Brenda kësaj kornize do të mund të zhvillohej një plan më i hollësishëm dhe më i elaboruar.

Plani i veprimit përfshin themelimin e një vistre prej 11 programeve të veçanta, secili prej të cilëve do të mbulonte nevoja dhe aspekte të ndryshme të aktiviteteve bibliotekare:

1. Programi legjislativ dhe administrativ

2. Programi i shërbimit të bibliotekës lëvizëse

3. Programi i rindërtimit

4. Programi i librave dhe i leximit

5. Programi i teknologjisë informative

6. Programi i trajnimit dhe zhvillimit professional

7. Programi i trashëgimisë kulturore

8. Programi i fëmijëve dhe rinisë

9. Programi i qasjes së hapur

10. Programi i mbështetjes së iniciativës

11. Programi i binjakëzimit

Programet e sugjeruara ndryshojnë për nga natyra dhe pesha financiare. Një vlerësim paushal i menjehërshëm i fondeve të duhura për masat themelore afatshkurta kap shumën prej 14 milionë DM.

Programi i parë i ravijëzon themelet strukturale mbi të cilat mund të bazohet procesi i rehabilitimit. Pesë programet, të cilave iu duhet iniciativë e menjëheshme dhe një pjesë e madhe e financimit nga jashtë, janë: Programi i Bibliotekave Lëvizëse, Programi i Rindërtimit, Programi i trajnimit dhe zhvillimit profesional, Programi i librave dhe i leximit dhe Programi i Teknologjisë informative. Ka korelacione të rëndësishme ndërmjet këtyre programeve: Rindërtimi i ndërtesave është detyrë afatgjate e cila mund t’i marrë disa vjetë. Për këtë arsye, sugjerohen bibliotekat lëvizëse si një iniciativë pak a shumë kompenzuese. Vetë ndërtesat nuk kanë vlerë pa libra, teknologji dhe profesionistë të kualifikuar të bibliotekave.

Programi i trashëgimisë kulturore ka për qëllim të ofrojë zgjidhje praktike për nevojat urgjente të ruajtjes dhe sigurisë. Programi i fëmijëve dhe rinisë dhe Programi i qasjes së hapur janë më shumë të një natyre bibliotekare politike me qëllimin që t’i reformojnë dhe t’i forcojnë disa aspekte të rëndësishmë të rolit shoqëror të bibliotekave. Dy programet e fundit sygjerojnë themelimin e veglave të veçanta për ta siguruar dhe për ta promovuar përfshirjen dhe pjesëmarrjen e vendësve.

Rezoluta 1244 e Këshilit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara i jep për detyrë Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK-ut) "kryerjen e veprimeve themelore administrative civile" dhe "organizimin dhe mbikqyrjen e zhvillimit të institucioneve të përkohshme për vetëqeverisjen demokratike dhe autonome" në Kosovë.

Që ta përgatisin një vlerësim të gjendjes së bibliotekave dhe për t’i themeluar udhërrëfyesit themelorë, UNESCO-ja, Këshilli i Evropës dhe IFLA/FAIFE-ja, e kanë organizuar një mision ekspertësh për qytetet kryesore të Kosovës. Në kohën prej 25 shkurtit, deri më 7 mars, z.Carsten Fredriksen, zëvendësdrejtor i zyrës së IFLA/FAIFE-së në Kopenhagë të Danimarkës, dhe z.Frode Baken, kryetar i Shoqatës së Bibliotekave të Norvegjisë, i kanë vizituar bibliotekat në të gjitha rajonet më të mëdha të Kosovës.

IFLA (Federata Ndërkombëtare e Shoqatave Bibliotekare) merret me rolin e bibliotekave në ndërtimin dhe mbajtjen e demokracisë. IFLA/FAIFE-ja (Qasje e lirë në informata dhe liria e të shprehurit) është një iniciativë përbrenda IFLA-së për t’i mbrojtur dhe promovuar të drejtat themelore njerëzore të definuara në nenin 19 të Deklaratës Univerzale të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut. Prioriteti numër një në punën e IFLA/FAIFE-së është që: "Ta promovojë lirinë e qasjes në informata dhe lirinë e të shprehurit si të drejta themelore njerëzore, që janë gurthemele me rëndësi jetike për misionin e bibliotekave dhe bibliotekistëve për t’i msbështetur të drejtat njerëzore, paqen, demokracinë dhe zhvillimin".

Komisioni dhe Zyra e IFLA/FAIFE-së e çon përpara qasjen e lirë në informata dhe lirinë e të shprehurit në të gjitha aspektet që kanë të bëjnë me bibliotekat dhe profesionin e bibliotekarisë. IFLA/FAIFE e mbikqyrë gjendjen e lirisë intelektuale përbrenda komunitetit bibliotekar anembanë botës, e përkrahë zhvillimin e politikës së IFLA-së dhe bashkëpunimen me organizatat e tjera ndërkombtare për të drejtat njerëzore përgjigjet ndaj shkeljes së qasjes së lirë në informata dhe lirinë e të shprehurit.

UNESCO-ja, OSBE-ja dhe Këshilli i Evropës e kanë përkrahur misionin edhe financiarisht e edhe me logjistikë. UNESCO-ja, në bashkëpunim të përafërt me administratën civile të UNMIK-ut në Prishtinë, e ka themeluar një kontratë konsultuese me Z. Frederiksen dhe e ka ndihmuar organizimin e misionit në Kosovë. Ngjashëm, Këshilli i Evropës (KE) ka lidhur kontratë me z.Frederiksen dhe zyra e Sekretariatit të KE-së në Prishtinë e ka ndihmuar misionin me sende praktike.

Për më shumë, misioni ka marrë ndihmë praktike prej Shtabit të OSBE-së në Prishtinë dhe ndihmë të madhe financiare prej organizatave bibliotekare në Skandinavi: Bibliotekarfobundet/ Bashkimi i Bibliotekistëve danezë (BF), Bibliotekarfobundet/ Bashkimi i Bibliotekistëve Norvegjezë (BF), Forskeforbundets Fagbibliotekarforening/ Bashkimi i Bibliotekistëve të Veçantë (FBF), Norvegji, dhe Bibliotekarieförbundet/ Shoqata Suedeze Bibliotekare, (BF), Suedi. Këto organizata kanë ofruar fonde për përkthime, interpretime, transport lokal, banim etj.

Për ta përgatitur vlerësimin e situatës që ka të bëjë me arkivat, UNESCO-ja, KE-ja dhe Këshilli Ndërkombëtar për Arkiva (ICA) në dhjetor të 1999-ës organizuan një mission paralel ekspertësh në Kosvë, të cilin e ka zbatuar Z. Bruce Jackson, Arkivist Qarku, Zyja e Regjistrit të Lankashirit, Preston, Mbretëria e Bashkuar. Misioni i Bibliotekave është i bazuar në dhe kushtet dhe përvojat e njëjta që i ka pasur dhe mbledhur z.Jackson.

Misioni i Bibliotekave të Kosovës ka për qëllim t’i mbulojë të gjitha katëgoritë e bibliotekave dhe është mbështetur në këto pika:

1. Ta vlerësojë situatën e tanishme të bibliotekave në Kosovë duke e përfshirë vlerësimin e shkatërrimit dhe dëmtimevë të bibliotekave;

2. Ta vlerësojë situatën në fushën e drejtimit të bibliotekave në administrimet ekzistuese;

3. Ta vlerësojë situatën ligjore me drejtimin e bibliotekave;

4. Të këshillojë për masat afatshkurta dhe afatgjata që duhen ndërmarrë për ta siguruar mbulesën e duhur ligjore të bibliotekave dhe çështjeve të lirive intelektuale; duke e marrë parasysh rëndësinë e bibliotekave si porta vendase kah dijenia, promovimin e qasjes së barabartë dhe reflektimin e pluralitetit dhe llojllojshmërisë së shoqërisë si instrumente për ta përkrahur procesin e demokratizimit;

5. Të këshillojë në përfshirjen e komponentave të drejtimit të bibliotekave në programet e rehabilitimit;

6. Të bëjë rekomandime mbi masat që duhet ndërmarrë për t’i mbrojtur bibliotekat e rrezikuara dhe për ta rindërtuar një sistem funksional të bibliotekave në Kosovë;

7. T’ia dorëzojë UNESCO-s, jo më vonë se më 31 mars 2000, një raport të misionit në Kosovë, duke përfshirë:

1. Një vlerësim të përgjithshëm për situatën;

2. Një plan për veprim të menjëhershëm duke përfshirë rekomandimet për veprim të dërguara UNESCO-së dhe UNMIK-ut;

3. Rekomandimet për UNMIK-un që në mënyrë adekuate t’i mbulojë çështjet e bibliotekave në projektet e rindërtimt;

4. Një listë të disa projekteve të vogla për përmirësimin e mënjëhershëm të situatës;

5. Një plan zhvillimi afatmesëm për konsolidimin e situatës;

Ky raport ka përdorur një konvencion që përdoret prej shumë organizatave ndërkombëtare që veprojnë në Kosovë duke i përdorur emërtimet në gjuhët shqipe dhe atë serbe të komunave dhe qyteteve të mëdha kur përmenden për herë të parë, e mandej sipas nevojës. Më vonë në tekst janë përdorur emërtimet në gjuhën shqipe. Për më shumë, emërtimet shqipe janë përdorur për emrat e fshatrave në rajonet ku shumica janë shqiptarë dhe ato serbe në rajonet ku shumica e popullsisë përbëhet nga serbë etnikë.

Vendimi për t’i përdorur emërtimet në gjuhën shqipe si referencë fillestare është bërë pjesërisht për faktin se shumica e hartave të detajuara që i kemi përdorur kanë qenë në gjuhën shqipe (të prodhuara në Shqipëri) dhe pjesërisht për faktin se këto emërtime sot përdoren më së shpeshti. Kjo zgjedhje pra nuk implikon ndonjë pozicionim politik mbi statusin e ardhshëm të Kosovës, por reflekton një qasje praktike e pragmatike.

Janë disa probleme të përgjithshme gjatë marrjes së informatave në Kosovë, të cilat duhet të përmenden këtu, për shkak se deri në një masë kanë ndikim në gjetjet e misionit. Komunikimi në Kosovë është shumë i vështirë. Edhe pse rajoni është fare i vogël, transporti merr kohë sepse rrugët janë shumë të këqia dhe trafiku shpesh kaotik. Sistemi i telefonave shpesh nuk funksionon fare dhe nuk ka sistem postal. Është gati e pamundur të caktohen takime me njerëz prej jashtë Kosove dhe është vështirë edhe nëse jeni brenda në Kosovë. Në përgjithësi, duhet të vini në takim dhe të shpresoni të keni fat. Ka shumë pak makina fotokopjuese, që do të thotë se është vështirë të mblidhen dokumentacione fizike.

Ndarja në mes të shqiptarëve dhe serbëve e bënë të vështirë vërtetimin e informative, sepse të dyja palët kanë pak njohuri dhe interes për punët jashtë rajoneve të tyre. Njerëzit, të cilët do të kishin mundur të kunërshtonin ose vërtetonin nuk janë më. Për më shumë, ka një traditë të kufizuar në punën me statistikat dhe shifrat dhe koncepti i kohës dhe datimit të ngjarjeve bëhet përafërsisht; p.sh., po t’i kishim mbledhur numrat e banorëve ashtu si na janë dhënë në qytete dhe fshatra të ndryshme, atëherë numri i përgjithshëm i banorëve të Kosovës do të na dilte shumë më i madh se që është në të vërtetë.

Si i huaj, gjatë mbledhjes së të dhënave duhet të mbeshtetesh në përkthyes. Të shumtën e rasteve këta nuk janë përkthyes profesionalë, por janë studentë, mësues ose punonjës të institicioneve që kanë ca njohuri të ndonjë gjuhe të huaj. Ndonjëherë këta përkthyes përgjigjen e vet në pyetje dhe ndonjëherë fjalime të gjata lidhur me një çështje rezultojnë me një marrëveshje që tani jepet si përgjegje. Ndërrimi i fakteve dhe tregimeve gjatë bisedës nuk është i pazakonshëm. Përgjegjet ndonjëherë reflektojnë dëshirën për t’iu përshtatur nevojave tuaja ose të donatorëve ose thjesht bëhen për mirësjellje. Po ashtu, duhet marrë parasysh korektesa politike dhe agjenda politike vendëse.

Pikat e referencës për misionin tonë kanë qenë shumë ambicioze dhe e kanë përfshirë vlerësimin e të gjitha kategorive të bibliotekave në Kosovë. Për shkaqe praktike - koha e kufizuar që e kishim në Kosovë dhe fakti se ekspertët e tjerë profesionistë e kanë bërë hetimin e arkivave, bibliotekave akademike dhe atyre fetare, na kanë bërë që të përqendrohemi në bibliotekat që shërbejnë publikun në përgjithësi. Për këtë arsye, informatat që janë dhënë në raportin tonë mbështeten në përvojat tona dhe informatat që na i kanë dhënë tjerët. Burimet kryesore janë raportet e ekspertëve si vijojnë:

• Bibliotekat dhe arkivat në Kosovë: raport i pasluftës, nga Andras Riedlmayer, Biblioteka e Arteve të Bukura, Universiteti i Harvardit, tetor 1999.

• Vlerësim i nevojës për libra të dhuruar: Me focus në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare të Kosovës dhe Biblioteka Komunale e Prishtinës, nga Tania Vitvitsky, Drejtoreshë e Projektit, Fondacioni Sabre, nëntor 1999.

• Vlerësimi i përgjithshëm i situatës së arkivave në Kosovë, nga Bruce Jackson dhe Wladyslav Stepniak, Raport i Restriktuar Teknik, UNESCO, janar 2000.

Në mars të vitit 2000, veprimet e ndihmës ndërkombëtare në Kosovë kanë levizur prej reagimit urgjent në rehabilitimin dhe zhvillimin afatgjatë, pas nëntë muajsh të operacionit më të madh deri më tash të ndihmës në dollarë të harxhuar për krye banori. Sipas UNHCR-së, përqëndrimi i organizatave humanitare po lëviz në fusha kyçe, si p.sh., nevoja për ta rindërtuar sundimin e së drejtës dhe të çohet përpara toleranca në gjithë Kosovën. Zëvendësi i Përfaqësuesit Special të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara për Çështje Humanitare, Dennis McNamara, e ka aprovuar këtë tranzicion në rindërtim dhe rehabilitim. Në një konferencë shtypi në mars të këtij viti, ai lajmëroi se Sekretari i Përgithshëm e ka pranuar rekomandimin që shtylla humanitare e UNMIK-ut të shuhet kah mesi i vitit 2000, sepse atëherë nuk do të ketë nevojë për rol humanitar të përmasave të mëdha.

Në sektorin e arsimit, vëmendja është përqendruar në riparimin dhe pajisjen e shkollave dhe në furnizimin me libra. Konzorciumi i teksteve mësimore, që e përfshin UNICEF-in, fondacionin SOROS-in dhe një botues lokal të quajtur Libri Shkollor, është duke e mbikëqyrë shtypjen e librave të ri me fondacione prej disa burimeve qeveritare ndërkombtare dhe vendore. Për shembull, CIDA e Kanadasë (Organizata Kanadeze për Zhvillim Ndërkombtar) i ka dhënë 1 milion dollarë për këtë qëllim.

Tash për tash, nuk duket të ketë ndonjë përpjekje sisitematike për t’u marrë me nevojat e bibliotekave të Kosovës, duke e përfshirë Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare, bibliotekat e fakulteteve brenda Universitetit të Prishtinës si dhe rrjetën e bibliotekave komunale dhe provinciale, e për ato të shkollave as që mund të flitet. Projektet dhe aktivitetet e deritashme janë bërë ad-hoc dhe kanë qenë sporadike, edhe pse disa prej iniciativave më të reja e theksojnë ekzistencën e një rrjeti pune mes bibliotekave dhe koordinimin e gjithmbarshëm.

• Iniciativa e Ndihmës për Internet në Kosovë (KIAI), e administruar nga Organizata Ndërkombtare e Migrimit (IOM), i lidhë organizatat qeveritare amerikane, kompanitë teknologjike, fondacionet, dhe organizatat e ndihmës në një përpjekje të koordinuar për ta përdorë teknologjinë për t’u marrë me nevojat informative dhe humanitare të kosovarëve në periudhën pas konfliktit. Iniciativa e ka bërë Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare me Qendër Informative të Internetit dhe është duke punuar me partnerë të sektorit qeveritar dhe atij privat për t’i koordinuar kontributet dhe dërgimin e librave dhe materialeve të referimit. Një dërgesë e librave është dërguar në Prishtinë në nëntor 1999 dhe më shumë do të dërgohen në të ardhmen. Fondacioni Brother’s Brother (Vëllau I Vëllaut), Fondacioni Saber Inc., Scholastic Inc. dhe IDG Books Worldwide (Librat Anembanë Botës), do të vazhdojnë të punojnë së bashku për t’i ofruar bibliotekave në Kosovë një llojllojshmëri librash dhe materialeve arsimore. KIAI e ka filluar një proces ku kosovarët mund të vazhdojnë të kërkojnë donacione për libra.

• Fondacioni Kosovar për Shoqëri të Hapur (KFOS) i ka dhënë një prioritet mjaft të lartë bibliotekave. Disa muaj para luftës, KFOS-i i sugjeroi rektoratit që ta vendosë Intranetin (rrjetë e brendshme) në Universitetin e Prishtinës që do t’i lidhte të gjitha fakultetet, shkollat e larta, Bibliotekën Kombëtare dhe shkollat e tjera. Në kuadër të idesë po ashtu ishte përfshirë ruajtja elektronike e librave dhe materialeve tjera relevante të Bibliotekës Kombëtare dhe bibliotekave të fakulteteve, duke i bërë ato të qasshme nga vende të ndryshme në Universitet dhe përmes Internetit. Një projekt tjetër i KFOS-it, që ende nuk është zbatuar, ravijëzon një rrjet modern bibliotekar, që do t’i lidhte 5 biblioteka komunale me Bibliotekën kombëtare. Projekti do t’i përfshinte komunat e Gjilanit, Besianës (ish-Podujeva), Pejës, Ferizajt dhe Gjakovës, dhe do ta përfshinte trajnimin e 2 0-30 bibliotekistëve mbi tekonologjinë moderne informative.

• Me 2 mars të vitit 2000, prof. Michael Daxner, nga Gjermania, e ka marrë detyrën si administrues ndërkombëtar për sistemin e Universitetit të Prishtinës.

Ministria Austriake e Shkencave ka caktuar z.Robert Stumpf, bibliotekist profesional, që ta kryejë një mision faktgjetës në Kosovë. Z.Stumpf është caktuar zëvendës i administratorit të ri të UNMIK-ut për Universitetin e Prishtinës, z.Michael Daxner, dhe do të jetë përgjegjës për të gjitha çështjet që kanë të bëjnë me rindërtimin dhe riorganizimin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës.

3.1 Bibliotekat në Kosovë para luftës

Deri në fillimin e luftërave civile dhe shkatërrimin e Federatës Jugosllave në vitet 1992-1993, çdonjëra nga gjashtë republikat dhe dy krahinat autonome në Jugosllavi kanë pasur biblioteka kombëtare, të cilat i kanë ndërtuar koleksionet e tyre të librave me depozitime ligjore të të gjitha punimeve të botuara në vend. Biblioteka Kombëtare e Kosovës, sikur edhe bibliotekat e secilës prej republikave dhe krahinave tjera, ka pasur përgjegjësi të veçantë për publikimet prej rajonit të vet dhe ato publikime që kanë pasur të bëjnë me atë rajon e që janë publikuar gjetiu. Bibliotekat Kombëtare kanë ofruar informim të plotë mbi të gjitha rrjetat informative në territorin e tyre, duke e marrë rolin e qendrave promovuese të bibliotekave qendrore brenda sistemit dhe janë përkujdesë për trajnimin profesional. Të gjitha biblotekat kombëtare kanë marrë pjesë në ndërtimin e një katalogu të përbashkët, i cili ndodhet në Internet qysh prej vitit 1988.

Biblioteka Kombëtare e Kosovës, po ashtu, ka qenë edhe bibliotekë universitare e Universitetit të Prishtinës. Kjo bibliotekë i ka koordinuar aktivitetet e bibliotekave akademike në Kosovë të vendosura në fakultete të ndyshme dhe në institute të ndryshme hulumtuese ose arsimore. Disa biblioteka speciale kanë qenë nëpër institucione industriale, shoqërore, shkencore dhe kulturore, sikur kompanitë e minierave në veri të Mitrovicës, p.sh. Fakulteti i Xehetarisë dhe biblioteka e Ndërmarrjes Xehëtare në Zveçan "Trepça".

Bibliotekat publike kanë ofruar shërbime themelore bibliotekare në komunitetet vendore dhe kanë ofruar mbështetje institucionale për aktivitetet arsimore dhe kulturore. Bibliotekat publike kanë qenë të financuara nga autoritetet vendore, mirëpo me ndihmën e autoriteteve qendrore. Ndihma e tillë është dhënë për blerjen e materialeve dhe pajisjeve për biblioteka dhe kur janë themeluar bibliotekat e reja, kjo zakonisht është bërë me ndihmën e Ministrisë së Kulturës. Koleksionet e bibliotekave publike zakonisht kanë qenë të përbëra prej librave dhe periodikëve të publikuar në vend, derisa librat në gjuhët e huaja zakonisht janë mbledhur vetëm prej bibliotekave akademike, hulumtuese dhe atyre speciale. Shumica e bibliotekave kanë pasur dhe ende kanë grumbuj të mbyllur.

Shumë prej bibliotekave publike në qytetet e mëdha janë gjendur brenda kornizës së Shtëpive lokale të Kulturës dhe në shumë fshatra bibliotekat kanë qenë biblioteka të kombinuara duke e shërbyer edhe publikun e përgjithshëm dhe duke shërbyer si bibliotekë e shkollës. Bibliotekat e shkollave kanë qenë nën juridiksionin e autoriteteve të arsimit dhe secila shkollë fillore dhe e mesme ka qenë e obliguar ta ketë një bibliotekë. Mirëpo, para luftës, një numër i madh i shkollave nuk i kanë pasur bibliotekat e tyre. Statistikat zyrtare tregojnë se në vitin 1989 ka pasur 967 shkolla fillore dhe 69 shkolla të mesme në rajonin e Kosovës dhe vetëm 328 biblioteka shkollore (Figura 1). Shumë pak prej tyre i kanë pasur të themeluara bibliotekat e tyre dhe shumë nxënës janë drejtuar në biblioteka publike për t’i gjetur librat e tyre. Një shumë e madhe e buxhetit të bibliotekave publike është dashur të shpenzohet për blerjen e teksteve shkollore.

Në ish-Jugosllavi çdo republikë dhe krahinë autonome e ka pasur ligjin e vet të bibliotekave. Ligji i Bibliotekave të Kosovës është aprovuar me 28 prill 1978 (KK nr. 630-2/77). Nuk ka pasur ligj të nxjerrë nga niveli federativ për bibliotekat, mirëpo rregulloret, të ashtuquajturat standarde minimale për bibliotekat publike dhe ato akademike, janë adoptuar nga Unioni i atëhershëm i Asociacioneve Bibliotekare të Jugosllavisë. Këto standarde caktonin numrin e punonjësve, numrin e vëllimeve, hapësirën dhe pajisjet, standarded bibliografike për përpunimin e materialeve të bibliotekave etj., për lloj të veçantë të bibliotekës. Duket se shumë biblioteka nuk i kanë përmbushur standardet, po prapëseprapë janë lejuar të punojnë.

Mospërputhjet në numrin e bibliotekave të regjistruara në mes të figurës 1 e 2 dhe figurës 3 në faqen 16, tregojnë për problemin e përgjithshëm të mbledhjes së të dhënave në Kosovë. Habia vjen prej disa faktorëve. Edhe informatat praktike kanë ngjyrime nacionale politike dhe implikime etnike dhe ambicie të cilat varen prej fuqisë politike dhe kohërave. Përpilimi i të dhënave është i parregullt dhe bëhet pa kujdes. Gjendja dhe ekzistenca e bibliotekave të tashme është e paqartë dhe definicionet e kategorive të ndryshme të bibliotekave, shkollore, publike ose akademike, janë të paqarta.

3.2 Drejtimi dhe administrimi i bibliotekave

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të KB-së, ia beson Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë "kryerjen e veprimeve themelore administruese civile" dhe "organizimin dhe mbikëqyrjen e institucioneve të përkohshme për vetqeverisje demokratike dhe autonome" në Kosovë.

Karakteristikë e trashëgimisë nga sistemi i kaluar administrues është modeli i aktiviteteve të dirigjuara nga shteti, me punojnësit kulturorë të punësuar nga shteti, me privilegjim të madh të trashëgimisë dhe istitucioneve serbe dhe, nga ana tjetër, diskriminim të kulturës së shqiptarëve të Kosovës (institucionet kulturore shqiptare e humbën përkrahjen prej shtetit). Të gjithë këta faktorë janë të kombinuar me finacim të pamjaftueshëm dhe neglizhencë të tërë sektorit gjatë dhjetë vjetëve të fundit.

Këshilli Tranzitor i Kosovës është niveli më i lartë i organizimit konsultues të kosovarëve me Administratën e Përkohshme të Kombeve të Bashkuara. Këshilli i Përkohshëm Administrativ (KPA-ja), ka vendosur që 19 departamentet administrative do të bashkadministrohen nga UNMIK-u dhe udhëheqësit politikë kosovarë në të ashtuquajturën SPPS (Struktura e Përbashkët e Përkohshme Administrative). Më 28 shkurt 2000, KPA-ja e ka emëruar znj.Edi Shukriu, kryesuesen e Lidhjes së Gruas, si bashkëdrejtuese të Departamentit të Kulturës. Fatkeqësisht, ne nuk e kami pasur mundësinë të takohemi me znj.Shukriu dhe bashkëdrejtuesi, z.Gonzalo Retamal Poully, ende nuk kishte arritur nga Kili. Lidhja jonë me administratën qendrore të UNMIK-ut është bërë nëpërmjet znj.Sarah Isakson, tash për tash, e vetmja punonjëse e dedikuar për kulturë, dhe z.Tom Koenigs, kryesues i Shtyllës II të Administratës Civile.

Buxheti i UNMIK-ut për bibliotekat publike dhe arkivat për vitin 2000 vlerëson se ka 335 punonjës dhe dedikon shumën prej 1,061.280 DM për pagat e tyre, derisa të mirat dhe shërbimet tjera bëjnë 307.346 DM. Buxheti total i UNMIK-ut për bibliotekat publike dhe arkivat është 1,368.626 DM. Duhet të vihet re se buxheti do të rishikohet kur të ketë të dhëna më të sakta mbi numrin e punonjësve dhe numrin e institucioneve. Totali i buxhetit të UNMIK-ut për kulturë arrin shumën prej 4,650.483 DM dhe përveç arkivave dhe bibliotekave përfshin artet, muzetë, institucionet kulturore dhe sportet (1,000.000 DM).

Punonjësit e bibliotekave ende nuk kanë marrë paga tash e një vit pas mbarimit të luftës. Pagimi i bibliotekistëve dhe i punonjësve tjerë publikë filloi vetëm në mars 2000. Numri i saktë i të punësuarve ende nuk dihet, sepse UNMIK-u nuk ka informata prej disa komunave. Sidoqoftë, shifrat e vërteta duhet të jenë dikund pak më të larta se 335. Vetëm numri i bibliotekave publike ka qenë dikund rreth 180 para vitit 1990 dhe sot vlerësohet të jetë së paku 118, prej të cilave shumica kanë 1 ose 2 të punësuar. Paga mesatare është dikund rreth 250-350 DM në muaj. Sipas një vlerësimi të z.Gërguri, bibliotekat i kanë punësuar dikund rreth 600 bibliotekistë.

3.3 Legjislacioni dhe rregulloret lidhur me bibliotekat

Situata me legjislacionin në Kosovë është ende paksa e paqartë dhe administrata e UNMIK-ut ende mundohet ta gjejë rrugën nëpër fushat e ndryshme shoqërore, për ta qartësuar statusin ligjor. Sipas rregulloreve 2000/24 dhe 25 të UNMIK-ut, ligjet që janë zbatuar në Kosovë para shpërbërjes së Parlamentit të Kosovës, në vitin 1989, vlejnë ende, derisa të mos zëvendësohen ose ndërrohen me ligje dhe rregullore të reja.

Biblioteka Kombëtare dhe Universitare mban kopje të të gjitha ligjeve që vlejnë ose kanë qenë valide në Kosovë. Drejtori, z.Gërguri, na i ka dhënë kopjet e tri teksteve ligjore qe kanë të bëjnë me bibliotekat: Ligji mbi bibliotekat, Dekreti mbi Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare dhe Dekreti mbi depozitin ligjor. Natyrisht, këto tekste janë në shqip, kështu që i janë dhënë Departamentit të Kulturës së UNMIK-ut për t’i informuar ata dhe për t’u përkthyer në anglisht. Përkthimet janë dhënë si Anekset 4, 5 dhe 6 të këtij raporti.

Ligji i tashëm i bibliotekave të Kosovës është pranuar më 28 prill 1978 (KK Nr. 630-2/77). Ky ligj e definon aktivitetin bibliotekar si aktivitet shoqëror qëllimi i të cilit është:

"…ta ngrisë nivelin e përgjithshëm të arsimimit më anë të librave dhe materialeve tjera bibiliotekare; t’i plotësojë në mënyrë të vazhdueshme nevojat kulturore të punëtorëve dhe qytetarëve e, po ashtu, ta zhvillojë punën shkencore dhe profesionale dhe ta zhvillojë ekonominë, arsimin, shkencën, kulturën dhe aktivitetet e tjera" (Neni 1).

Librat dhe materialet tjera janë në "dispozicion të publikut" dhe "punëtorët dhe qytetarët e thjeshtë mund t’i përdorin librat dhe materialet tjera të bibliotekës në mënyrë të barabartë", mirëpo theks i veçantë i jepet rolit të bibiliotekave në ruajtjen e trashëgimisë kulturore.

Ligji përfshin të gjitha llojet e bibliotekave, edhe pse përqendrohet në bibliotekat e përgjithshme dhe kombëtare (bibliotekat publike dhe shkencore, duke e përfshirë Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare). Ka shumë pak rregullore të veçanta që kanë të bëjnë me bibliotekat speciale dhe ato shkollore. Sipas ligjit, bibliotekat mund të themelohen nga bashkësitë shoqërore dhe politike, bashkësitë me interes kulturor (administratat kulturore vendore), organizatat rajonale dhe organizata tjera nëse plotësohen kushte të caktuara sa i përket financimit, mbledhjes së librave, hapësirës dhe pajisjeve, si dhe punonjësve profesionalë.

Ligji i përkufizon kategoritë e ndryshme të bibliotekave dhe e ravijëzon strukturën e përgjithshme të sistemit bibliotekar të Kosovës. Biblioteka Kombëtare dhe Universitare është institucioni parësor me përgjegjësi për koordinimin e gjithëmbarshëm të aktiviteteve bibliotekare, bashkëpunimin e bibliotekave, hulumtimeve profesionale dhe katalogun kryesor, i cili i përfshin të gjitha bibliotekat në Kosovë dhe bibliografinë kryesore, duke i përfshirë materialet e "kombeve dhe kombësive" të Kosovës.

Në nivelin sekondar, ligji definon detyrat e bibliotekave kryesore në ofrimin e ndihmës profesionale brenda territorit të tyre, mbikëqyrjen e aktiviteteve bibiliotekare, harmonizimin dhe inkurajimin e bashkëpunimit. Autoritetet në nivelin komunal dhe rajonal të kulturës janë përgjegjëse për finacimin dhe qeverisjen e bibliotekave lokale dhe atyre të përgjithshme rajonale, derisa autoritet krahinore për kulturë, arsim dhe shkencë ofrojnë financimin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare. Të gjitha bibliotekat e përgjithshme janë të obliguara ta kenë statusin dhe bordin. "Në parim", ligji e ofron një shkëmbim dhe huazim të materialeve ndërmjet bibliotekave.

Shumë vëmendje i kushtohet punës korrekte me materiale të bibliotekave, mbajtjes, ruajtjes dhe kufizimit të përdorimit të materialeve me vlerë. Këshilli i Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare i merr vendimet përfundimtare mbi rregullimin e materialeve të të gjitha bibliotekave.

Ligji, po ashtu, definon nivelet e arsimit të domosdoshme për bibliotekistët duke i ndarë në pesë kategori të të punësuarve: zyrtar i futjes së të dhënave, zyrtar i lartë i të dhënave, bibliotekist, bibliotekist i lartë dhe këshilltar i bibliotekës. Për t’u bërë bibliotekist duhet diplomë universiteti dhe provim profesional për bibliotekist. Provimet janë mbajtur dhe diplomat janë lëshuar në Universitetin e Beogradit.

Dekreti i Depozitit Ligjor i ka afruar 15 kopje falas të të gjitha botimeve të botuara nga organizatat botuese në Kosovë për Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare. Prej këtyre kopjeve, biblioteka duhet t’ia dërgojë nga një secilës prej bibliotekave qendrore (kombëtare) të republikave tjera të ish-RFJ-së, duke i lënë 8 kopje për BKU-në. Për më shumë, Dekreti thotë se të gjitha bibliotekat kryesore (bibliotekat krahinore) janë të obliguara të ofrojnë nga, së paku, një kopje të librave, revistave, broshurave dhe botimeve tjera të botuara në Kosovë me shpenzime të tyre.

Para luftës, sistemet standarde për regjistrimin e materialeve të shtypura, ISSN (Numri Serik Ndërkombtar i Librit/International Standard Book Number), i promovuar nga organizata ndërkombëtare e standardizimit, ISO, është bërë nga zyra qendrore e RFJ-së në Beograd. Shifrat e para në këto kode e identifikojnë vendin në të cilin është bërë publikimi. Ka një dëshirë të fortë që të ketë kod i veçantë për Kosovë dhe të themelohet një zyrë e veçantë e Kosovës që do të merrej me regjistrimet. Tash për tash, librat e ri të Kosovës në gjuhën shqipe nuk regjistrohen sipas standardeve ndërkombëtare.

3.4 Shkattërimi dhe dëmet

Në mars 1989, Parlamenti serb miratoi ndryshimet kushtetuese, të cilat ia hoqën Kosovës autonominë, e cila i ishte dhënë me Kushtetutën Federative. Ky akt në shumë mënyra ishte pikë kthese në zhvillimin e të drejtave njerëzore dhe politike në Kosovë. Gjatë viteve ’90-të, autoritetet serbe gjithnjë e më shumë cenonin të drejtat fundamentale të shumicës shqiptare të Kosovës. Qeveria serbe zbatoi "masat e emergjencës" dhe sistematikisht e shtrëngonte rajonin; regjimi i spastroi të gjitha sektoret e jetës publike dhe e margjinalizoi rreth 90% të popullatës.

Më 26 qershor 1990 autoritetet serbe zbatuan një valë të re të dekreteve, zyrtarisht të përshkruara si masa të përkohshme. Këto masa, të cilat mbetën permanente, përshinë përjashtimin nga puna të mijëra punonjësve shtetërorë. Përafërisht 6.0000 mësimdhënës të shkollave u përjashtuan nga puna dhe më shumë pasuan. Profesorët dhe studentët shqiptarë u përjashtuan ose nisën vetë t’i bojkotojnë universitetet, shkollat e mesme dhe ato fillore në vitin 1991, pasi që mësimi në gjuhën shqipe u ndalua dhe u imponua programi uniform serb.

Arsimtarët shqiptarë u përjashtuan nga puna për shkak se refuzuan ta zbatojnë programin e ri serb, ndërsa të tjerët u përjashtuan vetëm pse ishin shqiptarë dhe për shkak të bindjeve të tyre politike. Popullata etnike shqiptare u përgjigj duke e formuar një shoqëri paralele, që e themeloi qeverinë dhe institucionet e saja. Mësimdhënësit, mjekët dhe profesionistët e tjerë ofronin shërbimet e tyre ose prej shtëpive, ose prej ambulancave dhe zyrave të improvizuara. Për shembull, në vitin 1994, burimet shqiptare pohonin se 335, 000 nxënës, të cilët mësonin nga 18, 000 mësimdhënës, vijonin mësimin në sistemin e tyre arsimor paralel.

Z.Mehmet Gërguri, drejtor i Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, është caktuar në këtë pozitë në qershor të vitit 1990. Më pak se katër muaj më vonë, në shtator 1990, Kuvendi i Republikës Socialiste të Serbisë vendosi t’i fusë "masat e dhunshme të përkohshme" në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare. Drejtori u përjashtua dhe një bord drejtorësh prej pesë serbëve dhe malaziasve, si dhe një shqiptari, u caktua në vend të tij. Shqiptari refuzoi ta pranojë emërimin.

Të gjithë shqiptarët që ishin në udheheqësi u përjashtuan menjëherë nga postet e tyre dhe në fund, 99 bbibliotekistë dhe punonjës teknikë - 93 shqiptarë, 3 boshnjakë, 2 turq dhe 1 kroat - u privuan nga e drejta për punë.

Qysh atëherë, z.Gërguri shpesh është përpjekur ta tërheqë vëmendjen e e shoqërisë botërore mbi situatën në bibliotekën e tij. Ai i kishte shkruar disa letra UNESCO-s - më 1993, 1995, 1997, dhe më në fund, pas luftës, në vitin 1999, po ashtu, edhe organizatave të tjera ndërkombëtare, duke e përfshirë IFLA-n, por nuk mori asnjë përgjigje.

Helsinki Watch i ka shqyrtuar letrat e përjashtimeve të disa punonjësve shqiptarë të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës. Arsyeja për përjashtimin e këtyre punëtorëve shpesh përshkruhet - pa ndonjë shpjegim të mëtejmë - "dështimit të punëtorëve për t’i kryer detyrat e tyre dhe pengimi i punëtorëve të tjerë për përmbushjen e përgjegjësive dhe punëve të tyre". Në disa raste, përjashtimi arsyetohej me fjalë të tilla: "…gjatë dhënies së deklaratave për shtyp, personi e ka paraqitur rrejshëm sitautën në bibliotekë, e ka informuar gabimisht publikun dhe ka dhënë përshtypje të keqe për punën e organeve të përkohshme [p.sh., ekipet drejtuese emergjente] dhe për veprimet e tyre. Me këtë ajo ai/ajo i ka akuzuar dhe në mënyrë të pasjellshme ka sulmuar punën e tyre dhe masat përkatëse të Parlamentit serb si "metoda policore".

Fleturdhërësa e përjashtimit e cituar më lart mban datën 4 mars 1991 dhe është e nënshkruar nga dr.Slobodan Kostiç, i Bordit të Përkohshëm Drejtues. Kostiç ishte drejtor i BKU-së prej 1 tetorit 1990 deri në vitet ’95-‘96. Helsinki Watch i mban kopjet e këtyre fletëpërjashtimeve qysh prej vitit 1990 e këndej (Ivana Nizich: Jugosllavia: Keqtrajtimi i të drejtave njerëzore në Kosovë 1990-1992, tetor 1992. Helsinki Watch).

Më 1991 Qeveria serbe i intensifikoi politikat asimiluese në Kosovë. Gjuha shqipe u ndalua si gjuhë mësimore në të gjitha nivelet e arsimit. Shumë pak studentë shqiptarë u lejuan të regjistrohen në Universitetin e Prishtinës dhe më mijëra mësimdhënës shqiptarë të Kosovës i humbën vendet e tyre të punës për shkak të përkatësisë së tyre etnike. Shumë bibliotekistë shqiptarë humbën vendet e punës.Vetëm në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare 99 punonjës të bibliotekës u përjashtuan nga puna dhe nëpunësit shqiptarë të bibliotekës u përjashtuan nga dhomat e leximit.

Rënia e përgjithshme në numrin e bibliotekave e regjistruar në statistikat zyrtare të ish-Jugosllavisë (Fig. 1, në faqen 13) mund të jetë reflektim i këtij zhvillimi politik - përpjekja për ta bërë spastrimin etnik të Kosovës. Deri në një masë kjo mund të reflektojë rezultatin e luftërave të Serbisë me ish shtetet e federatës jugosllave: mbyllja e bibliotekave për shkak të financimit të pamjaftueshëm ose pamundësisë për t’i mbledhur të dhënat e sakta statistikore.

Mirëpo, rënia e numrit të bibiliotekave shkollore dhe publike është shumë më e lartë sesa numri i bibliotekave speciale dhe hulumtuese. Kjo tregon se autoritetet serbe ose i kanë mbyllur ato zyrtarisht ose në mënyrë administrative i kanë lënë anash bibliotekat në vendet e banuara me shqiptarë, derisa bibliotekat hulumtuese dhe speciale në qytetet kryesore ishin marrë prej serbëve. Fati i bibliotekave akademike ka qenë ngusht i lidhur me fatin e institucioneve arsimore të Kosovës. Rënia e madhe e vëllimit të librave në Kosovë mund të jetë indikacion për largimin ose shkatërrimin e librave në gjuhën shqipe, derisa rritja në vitin 1995 mund të jetë tregues i furnizimeve të reja me libra në serbisht. Arsyeja e flukseve në numrin e bibliotekave dhe në numrin e vëllimeve të treguara në vjetorët statisitikorë të viteve 1989, dhe 1992 dhe 1995, duhet të shikohet më për së afërmi.

Në vjeshtën e vitit 1999 Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës, e sponzoruar nga Fondacioni Kosovar për Shoqëri të Hapur, ndërmori detyrën e evidentimit të gjendjes së të gjitha bibliotekave në Kosovë. Mbledhja e të dhënave u bë në shtator dhe tetor 1999 dhe vështrimi u kompletua në dhjetor. Në janar/shkurt 2000, Zyra e IFLA/FAIFE-së në Kopenhagë e ka pasur tekstin e këtij vështrimi të përkthyer nga shqipja në anglisht. (Aneks 3: Pasqyra e Situatës së Bibliotekave Publike në Kosovë). Teksti i përkthyer është reviduar dhe aprovuar nga z.Mehmet Gërguri, drejtor i Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare.

Vështrimi përfshin të dhënat për bibliotekat publike në 25 prej 29 komunave të Kosovës. Figura 3 jep të dhënat kryesore të këtij vështrimi. Komunat të cilat nuk janë përfshirë janë Zubin Potoku, Shtërpca, Novobërda dhe Obiliqi. 3 prej këtyre komunave janë komuna ku shumica e banorëve janë serbë e kjo mund të jetë arsyeja që ato nuk janë përfshirë në studim. E katërta, Obiliqi, është një komunë e vogël që kufizohet më atë të Prishtinës, nga perëndimi, për ku është thënë se serbët e kanë djegur bibliotekën kryesore.

Sipas vështrimit, numri i përgjithshëm i bibliotekave publike pas luftës ishte 205 sosh. 183 prej tyre gjenden në pjesët ku tash dominon populli shqiptar dhe 65 janë shkatërruar gjatë periudhës prej prej vitit 1990, deri në përfundim të luftës në vitin 1999.

Të dhënat e përshkruara në vështrim në përgjithësi janë të konfirmuara nga të dhënat e misionit tonë, edhe pse ka pasur disa mospajtime të vogla. Më kryesorja është që biblioteka e Pejës njëmend e ka mbijetuar luftën, por tash nuk vepron, sepse Shtëpia e Kulturës, ku gjendej biblioteka, është tash venqëndrim i policisë së UNMIK-ut. Librat mbahen të mbyllur në një dhomë në katin e katërt të ndërtesës. Në disa komuna tjera, që i kemi vizituar, kishte dallime të vogla dhe të parëndësishme në numrin e vëllimeve ose në numrin e degëve të bibliotekave. Ndryshimet në këta numra janë pasojë e paqartësisë sa i përket statusit të këtyre bibliotekave, d.m.th., a është dashur të konsiderohen në mënyrë strikte si biblioteka shkollore ose biblioteka të kombinuara.

3.5 Akuzat dhe përgjegjësitë e shkatërrimeve

Gjatë verës së vitit 1999, IFLA/FAIFE-ja ka marrë raporte për ndalimin dhe shkatërrimin masiv të literaturës dhe bibliotekave shqiptare, që ka ndodhur gjatë periudhës së pushtetit jugosllav. IFLA/FAIFE-ja po ashtu ka marrë raporte se ende vazhdon shkatërrimi i bibliotekave dhe koleksioneve të librave në Kosovë, mirëpo se tash kanë ndërruar rolet dhe se librat dhe bibliotekat serbe po shkatërrohen prej shqiptarëve. Më 9 qershor 1999, Emisari Special i Sekretarit të Përgjithshëm të KB-së për Ballkanin, Carl Bildt, e përshkroi Kosovën si një "shkretëtirë që duhet të rindërtohet fund e krye". Ai theksoi se kjo do t’i përfshinte rindërtimin e arkivave dhe bibliotekave dhe se ka dëshmi për një shkatërrim masiv të kujtesës kolektive.

Shqiptarët e Kosovës pohojnë se serbët i kanë shkatërruar librat në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike në përpjekje për t’a zhdukur trashëgiminë kulturore shqiptare në Kosovë dhe për t’i detyruar shqiptarët ta lëshojnë këtë trevë. Vetëm në Bibliotekën Kombëtare më shumë se 100.000 libra janë shkatëruar në periudhën prej korrikut 1991 deri në vitin 1995. Në korrik 1991, gjashtë kamionë me revista, shumica gazeta, janë dërguar në fabrikën e letrës. Në janar dhe shkurt 1992 rreth 100.000 libra, më shumë se 8.000 revista dhe edhe më shumë gazeta janë nxjerrë jashtë dhe janë dërguar në destinacion të pajohur me kamionë që kishin targa të Nishit në Serbi, dhe me 1995 një numër më i vogël i publikimeve janë dërguar dikund me anije.

Ky proces i "spastrimit etnik" është raportuar edhe në biblioteka të tjera të Kosovës. Se sa bëheshin këto gjëra, varej prej dedikimit të drejtorit të secilës bibliotekë veç e veç për ta kryer këtë veprim. Për shembull, drejtori i tashëm i bibliotekës në Mitrovicë, Hajrullah Mustafa, na informoi se asnjë kësi veprimi nuk ishte ndërmarrë nga drejtoresha e atëhershme Olja Steviç, e cila kishte ikur gjatë ose pas luftës.

Serbët kanë pohuar vazhdimisht se së paku katër biblioteka serbe janë shkatërruar dhe se janë djegur 2 milionë libra në gjuhën serbe. Porosia që po e japim në vijim është dhënë më 28 shtator nga "Glas Javnosti", gazetë serbe, e cila botohet në Beograd dhe shpërndahet nga agjencia e lajmeve "Tanjug" dhe nga Manastiri i Deçanit. Porosia mbante titullin "Goethe, Shakespeare digjen… Terroristët shqiptarë i kanë djegur më shumë se 2 milionë libra në gjuhën serbe në Kosovë":

"Prej arritjes së KFOR-it, terroristët shqiptarë shkatërruan në bibliotekat vendore në Kosovë më shumë se 2 milionë libra në gjuhën serbe", thonë përfqësuesit e arkivit historik në Mitrovicë. Po ashtu, në shenjestër është edhe materiali shumë i rëndësishëm i arkivave. Këto shkatërrime janë bërë para syve të KFOR-it dhe asgjë nuk është bërë që të mbrohen librat në gjuhën serbe në biblioteka dhe nëpër institucione të tjera serbe në Kosovë. Është turp që veprat e Goethe-s, Shakespear-it e të tjerëve digjen ndër sytë e ushtarëve të KFOR-it, të cilët vijnë nga vendet e këtyre shkrimtarëve. Në pozitën më të keqe janë bibliotekat komunale në Prizren, Gjakovë, Istog, Gllogovc, Skënderaj, Podujevë dhe vende të tjera, të cilat janë nën kontrollin e pjesëtarëve të UÇK-së. Ky lloj barbarizmi nuk mbahet mend prej kohës së Hitlerit dhe djegies së librave nga nacistët gjatë Luftës së Dytë Botërore".

Shihet qartazi se qëllimi është që faji për shkatërrimin e librave t’u vihet shqiptarëve që tash e kontrrollojnë këtë trevë, mirëpo kur vjen puna te dhënia e fakteve këto pohime nuk gjejnë ndonjë bazë.

Pikësëpari, kurrë nuk ka pasur dy millionë libra në gjuhën serbe në bibliotekat e Kosovës, as simbas statistikave zyrtare jugosllave (shih Fig. 1), E dyta, shumica e bibliotekave të përmendura në Prizren, Gjakovë, Istog, Gllogovc dhe Skënderaj janë në pjesën perëndimore të Kosovës, ku vet serbët kanë qenë përgjegjës për djegien e qyteteve dhe katundeve. Shumica e shkatërrimeve të librave dhe të ndërtesave të bibliotekave në këtë rajon është bërë në katunde. Bibliotekat kryesore e Istogut, Gllogovcit, Skënderajt dhe Podujevës, që gjenden në pjesën lindore të Kosovës, janë djegur ose shkatërruar, derisa ky nuk ka qenë rasti me bibliotekat e Prizrenit dhe Gjakovës. Në bibliotekat e mbijetuara të Prizrenit dhe Gjakovës koleksionet e librave janë të paprekura dhe librat në gjuhën serbe ende gjenden nëpër rafte. Përfundimidht, është interesante të vërehet se vet serbët i definojnë bibliotekat publike në Kosovë si "institucione kulturore serbe", duke i lënë anash 80-90% të popullsisë së kësaj treve.

Një vështrim më i detajuar i shkatërrimit të supozuar të bibliotekave dhe librave nga ana e shqiptarëve është shprëndarë nën titullin: "Ekstremistët shqiptarë djegin librat serbë". Ky artikull është shprëndarë nga "Tanjug"-u, gazeta "Dnevna Borba" dhe egroups-i i Deçanit (http://www.egroups.com/message/decani/23410), më 20 dhjetor 1999. Më së shumti citohet ish-drejtori serb i Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, z.Jordan Ristic, i cili ishte drejtor në vitet 1995/’96 e deri më 16 qershor 1999:

"Qysh prej ardhjes së forcave ndërkombëtare të KFOR-it, në Krahinën e Kosovës dhe Metohisë të Serbisë, në qershor, të gjithë punonjësit serbë janë përjashtuar nga Bioblioteka Kombëtare ‘Ivo Andriç’ e Universitetit të Prishtinës, e tash serbët edhe nuk lejohen të hyjnë në këtë bibliotekë që është më e madhja në krahinë" - i tha drejtori Jordan Ristiç Agjencisë së Lajmeve "Tanjug", të shtunën.

Duke shprehur brengosje të madhe për tërë fondin e bibliotekave të Krahinës, Ristiç tha se, "dëshmitarët kishin parë vandalët shqiptarë duke i djegur ose shkatërruar librat në ndonjë mënyrë tjetër e duke i hedhur mandej në kontejnerë mbeturinash, para syve të pjesëtarëve të KFOR-it. Ekstremistët shqiptarë, po ashtu, i kishin vënë flakën Bibliotekës së Qytetit në Prishtinë, që ka qenë biblioteka më e madhe në krahinë, me rreth 400.000 tituj. Përveç librave në gjuhën serbet, djegia, po ashtu, shkatërroi libra në shqip e turqisht dhe libra të tjerë në gjuhët e grupeve të tjera etnike." - tha Ristiç. "Tash për tash, është vështirë të merren informata të besueshme për fatin e një milion librave në Bibliotekën Kombëtare e Universitare dhe nuk është i mundshëm komunikimi me ata që kanë hyrë në këtë ndërtesë pas përjashtimit të serbëve." - thotë Ristic. "Në kohën e ndjekjes së serbëve, biblioteka ishte nikoqire e dy ekspozitave – ‘Kishat e drunjta të Serbisë’ dhe ‘Miniaturat e Hilandarit’" – bëri të ditur Ristiç. "Asgjë nuk dihet as për këto ekspozita." - tha ai.

"Gjatë jetës së saj të gjatë dhe të pasur shkencore, biblioteka ka qenë qendër specifike kulturore, në të cilën organizoheshin mbi njëqind ngjarje kulturore për çdo vit, prej koncerteve dhe ekspozitave të pikturave deri te panairet e librave dhe simpoziumet në të cilat vinin figura të njohura nga vendi dhe e mbarë bota.

Biblioteka, po ashtu, botonte nga 30 tituj librash çdo vit, prej të cilave më e njohura është monografia mbi Manastirin e Graçanicës, libri mbi Drenicën dhe tre libra nga patriarku ortodoks serb Pavle.

Më herët, para tërhjeqjes së shqiptarëve të Kosovës nga jeta publike, për shkak të shtypjes që u bëhej nga udhëheqësit e tyre ekstremistë dhe terroristë, biblioteka po ashtu kishte qenë nikoqire e të gjitha ngjarjeve më të rëndësishmë në gjuhën shqipe. Asgjë nuk dihet as për fatin e fondeve të librave të Universitetit të Prishtinës.", tha Ristiç. "Serbët e përzënë nga disa pjesë të krahinës i kishin thënë atij se i kishin parë shqiptarët e Kosovës duke i nxjerrë librat nga shtëpitë dhe banesat serbe dhe duke i djegur publikisht në rrugë."

"Po ashtu, është konfirmuar se terroristët e pakontrolluar shqiptarë i shkatërruan të gjitha bibliotekat e shtëpive private, posaçërisht prej shtëpive të shkrimtarëve të shquar që kishin jetuar në krahinë." Vetë Risitiçi ishte pronar krenar i njërit prej koleksioneve më të mëdha në Kosovë - përmbi 4.500 tituj. Gjithë këta libra janë shkatërruar. Ristiçi është përzënë nga banesa e tij, nën kërcënim të armëve. "Shtresa e tretë e qiraxhinjve të tij" i kishin telefonuar për t’i thënë se biblioteka e tij private tash "përbëhej vetëm prej parketit" - tha ai. "Nuk dihet asgjë për fatin e librave në rajonin e Prizrenit, Kosovës dhe Metohisë Jugperendimore, prej nga janë dëbuar pothuajse të gjithë serbët. Kjo e përfshin bibliotekën e Fakultetit Teologjik të Prizrenit, me njërën prej arkivave më të pasura shpirtërore të rajonit. Serbët të cilët kanë ikur nga Prizreni thanë se ndërtesa e këtij fakulteti ishte plaçkitur dhe djegur pjesërisht, kështu që mund të supozohet se çka ka ndodhur më librat në të." - tha Ristiç."

Koha kur është dhënë ky lajm është e jashtëzakonshme. 20 dhjetori i vitit 1999 rastis të jetë vetëm disa ditë pas lëshimit të gjetjeve madhore të studimit të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare, e cila i akuzonte serbët për shkatërrimin e biblotekave. Më tutje, artikulli në disa vende implikon se ende nuk është bërë një vështrim i plotë mbi situatën. Më shumë se gjashtë muaj pas luftës, vetëm supozohet se çka mund t’i ketë ndodhë ‘njërës prej arkivave më të pasura shpirtërore të rajonit". Në Fakultein Teologjik në Prizren ose më mirë thënë në Biblotekën Seminare dhe Teologjike të Kishës Ortodokse Serbe në Prizren. Sipas Andreas Riedlmayer-it, kjo ndërtesë është e paprekur dhe e ruajtur për së afërmi prej ushtarëve të KFOR-it gjerman. Që prej perfundimit të luftës në qershor 1999, Seminari ka shërbyer si vendstrehim për refugjatët serbë, romë, turq dhe shqiptarë. Nuk kemi gjetur asnjë burim serb i cili pohon se janë shkatërruar librat nga kjo biblotekë.

Bibloteka e Qytetit në Prishtinë nuk është djegur dhe shifrat e librave prapë janë të tepruara dhe të pasakta. Qendra për Paqe dhe Tolerancë në Bograd ka ofruar raporte prej burimeve në Prishtinë për sulmet dhe keqtrajtimin e serbëve etnikë në Kosovë prej 18 qershorit deri më 2 shtator 1999, duke i përfshirë raportet e hollësishme të vjedhjeve ose ose marrjes së banesave (http://www.cptkosovo.org.yu/English/). Ky burim serb përmend vetëm një biblotekë gjatë kësaj periudhe. Më 28 qershor raporti thotë se: "Bibloteka publike në Prishtinë është okupuar me forcë dhe është vjedhur vetura, ‘Shkoda Felicia’, me tabelë regjistrimi: PR 104 11, ngjyrë të kaltër të mbyllët metalike, te rruga "Kralj Milutini’, nr. 10". Nuk përmenden biblioteka ose libra të shkatërruar në Prishtinë ose gjëkundi tjetër në Kosovë, edhe pse janë dhënë shumë akte të tjera dhune.

Artikulli pohon se të gjithë punonjësit serbë janë përjashtuar nga puna në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare. Z. Gërguri na informoi se punonjësve të etnicitetit serb u është ofruar kthimi në punët e tyre, por asnjëri nuk e kishte pranuar këtë ofertë. Disa biblioteka në rajon na lajmëruan se u kanë ofruar disa punonjësve serbë të kthehen në punët e tyre, e disa edhe ishin paraqitur për të vepruar ashtu. Mirëpo asnjëri nuk kishte filluar shërbimin. Frika për sigurinë personale duket të jetë shkaku kryesor i kësaj.

Artikulli qartazi duket të jetë prodhuar për qëllime propagandistike si kundërpërgjigje akuzave të bëra nga ana shqiptare. Informatat që jepen në të janë fare qartë të pavërteta dhe intervisa duket të jetë e vjetruar duke e reflektuar konfuzionin e ditëve të pas luftës dhe pa njohuri mbi situatën në kohën që ishte publikuar (dhjetor 1999).

Është e pamundur të përjashtohet mundësia që disa biblioteka të jenë shkatërruar nga ana e shqiptarëve, që i kishin "sulmuar institucionet kulturore serbe". Në të vërtetë, në disa prej rajoneve më të shkatërruara, si në Rahovec, librat në gjuhën serbe ishin të vetmit që kishin mbetur në biblioteka.

Përfaqësuesit e pothuajse të gjitha bibliotekave që i vizitoi misioni ynë pohuan se ende kanë libra në gjuhën serbe dhe kontrollet josistematike që i kemi bërë nëpër raftet e bibliotekave e konfirmojnë këtë. Z.Hajrullah Mustafa, drejtori i Bibliotekës Komunale në Mitrovicë, tha: "Duhet t’i mbajmë të gjitha librat, pa marrë parasysh se në cilën gjuhë janë". Edhe pse këta libra thuajse nuk janë më të vlefshëm për shfytëzuesit, ende mbahen dhe ruhen.

3.6 Bashkëpunimi dhe perspektiva e pajtimit

Sot, nuk ka bashkëpunim e as edhe kontakte në mes të profesionistëve të shumicës shqiptare dhe profesionistëve në enklavat etnike serbe. Kemi hasur vetëm në një rast të përpjekjes së njëfarëlloj bashkëpunimi. Drejtori i Bibliotekës kryesore në Prishtinë, "Hivzi Sulejmani" na informoi se ka pasur një bisedë me një bibliotekist serb në Fushë-Kosovë. Z.Pireva kishte propozuar që të bëhet një ndërrim librash - librat në serbisht për librat në shqip, dhe anasjelltas, mirëpo asgjë nuk kishte dalë nga kjo dhe nuk ka pasur kontakte të mëtejme.

E kemi diskutuar çështjen e bashkëpunimit me disa bibliotekistë shqiptarë. Asnjëri prej tyre nuk e hodhi poshtë idenë e bashkëpunimit, mirëpo të gjithë thanë se kishte me qenë e pamundur, sepse ata nuk munden, ose më mirë e thënë, nuk guxojnë të shkojnë në enklavat serbe. Kur udhëtuam që ta vizitojmë enklavën më të madhe serbe, z.Jetish Kadishani, i cili është përgjegjës për kontaktet me bibliotekat publike në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare, erdhi me neve. Z.Kadishani nuk guxoi të hynte me ne nbrenda në enklavë, edhe pse ne ishim duke e ngarë veturën e KB-së, kështu që ai qëndroi në bibliotekën kryesore në Mitrovicë. Më vonë na informuan se ai ishte munduar që nëpërmjet neve t’ia përcjellë një porosi bibliotekistëve në Leposaviq. Z.Kadishani nuk e flet asnjë gjuhë të huaj, kështu që i ishte lutur një vozitësi të KB-së, serb i cili e flet anglishten, të na pyes se a mund të ofrojmë ndonjë bashkëpunim. Vozitësi nuk na e kishte thënë këtë. Arsyeja për këtë mund të jetë se oferta ka qenë e varur prej pranimit të Republikës së Kosovës.

Ne, po ashtu, e pyetëm drejtorin e Bibliotekës Publike në Leposaviq, z.Milomir Tanaskoviç, nëse do të ishte i interesuar për bashkëpunim me ndonjë bibliotekë publike në Mitrovicë, që gjenden në pjesën jugore. Ai na tha se do të ishte i interesuar të bëjë kontakte edhe me Mitrovicën e edhe me Prishtinën, por se nuk i njihte njerëzit përgjegjës në ato vende, dhe se dyshonte se pozita e tyre ishin legjitime. Në anën tjetër, biblioteka e tij ishte e izoluar dhe nuk kishte kontakte me bibliotekat në Serbi - edhe pse biblioteka i kishte të gjitha gazetat ditore të Serbisë po atë ditë që ishin shtypur. Ai tha: "Nëse futem në një bashkpunim të tillë, do të isha i pari që e bëjë këtë - në cilëndo fushë."

Përshtypja e përgjithshme gjatë misionit tonë ishte se mundësitë e tashme për bashkëpunim dhe pajtim janë shumë të kufizuara. Duket se problemet vijnë për shkak të situatës së gjithëmbarshme politike në Kosovë dhe jo aq shumë për shkak të konflikteve personale ose profesionale. Shumë njerëz me të cilët biseduam linin të nënkuptohej se bashkëpunimi do të mund t’u shkaktonte probleme me njerëzit e tyre. Z.Sulejmani, drejtori i Bibliotekës Komunale të Prishtinës, na e tha një thënie karakteristike për relacionin midis profesionistëve bibliotekistë serbë e shqiptarë: "Nëse tregojnë interesim dhe na kontaktojnë, atëherë është në rregull".

Gjatë dymbëdhjetë ditëve të qëndrimit tonë në Kosovë, ishim në gjendje t’i vizitojmë të gjitha rajonet e pesë rretheve të Kosovës, të gjitha qytetet e mëdha dhe 13 prej 19 komunave, duke e përfshirë Leposaviqin, enklavën më të madhe serbe në Kosovë.

I kemi vizituar më shumë se 20 biblioteka dhe institucione të tjera kulturore dhe kemi pasur takime zyrtare me UNMIK-un dhe 4 organizata të tjera ndërkombëtare të rëndësishme. Kemi bërë intervista profesionale dhe kemi biseduar me më shumë se 45 persona - dhe kemi takuar qindra punonjës kulturorë e bibliotekistë të Kosovës. Informatat e dhëna në këtë pjesë të raportit tonë janë të bazuara në përvojat tona dhe janë të plotësuara me burime të tjera të cilave u referohemi në tekst.

Biblioteka Kombtare dhe Universitare e Kosovës ka filluar, si Biblioteka Rajonale e formuar në Prizren në vitin 1944 (1944-1963) dhe më vonë si Biblioteka Krahinore (1963-1970). Kur është themeluar Universiteti, në vitin 1970, Biblioteka, po ashtu, mori funksionin dhe emërtimin si Biblioteka Kombëtare dhe Universitare.

Ndërtimi i ndërtesës së tashme, që gjendet në qendër të Prishtinës, filloi me 1974 dhe biblioteka e re u inaugurua me 25 nëntor 1982. U ndërtua me një stil i cili lidh së bashku format arkitekturale të stilit bizantin dhe atij islam. Fondi i librave të bibliotekës në vitin 1983 përmbante 600.000 libra. Ndërtesa shtatënivelëshe, me 12.000 metra katrorë të sipërfaqes së përdorshme, ka dy dhoma leximi me 300 dhe 100 ulëse, respektivisht, një dhomë leximi të periodikëve, dhomat për koleksionet e veçanta, katalogje dhe hulumtime. Amfiteatrin me 150 ulëse dhe sallën e takimeve me 750 ulëse. Kapaciteti mbajtës i saj është 2 milion libra. Librat mbahen në dy nivele përfundi përdhesës dhe janë të mbyllura për publikun, që është praktikë e zakonshme për këtë rajon.

Biblioteka funksionon si depozituese ligjore e të gjitha materialeve të botuara në Kosovë. Në bazë të ligjit depozitues biblioteka ka marrë 8 kopje të të gjitha botimeve në Kosovë dhe nga një kopje të të gjitha botimeve të botura në republikat tjera në Jugosllavi me anë të ndërrimeve me Bibliotekat e tjera Kombëtare. Z.Gërguri shpreson t’i zgjerojë fondet e bibliotekës me të gjitha botimet në gjuhën shqipe që botohen në Perendim "çdo gjë që shkruhet ne shqip". Kjo bëhet në Kroaci, për shembull, ku Biblioteka Kombëtare mbledh "Croatica-në" dhe në Slloveni ku Biblioteka Kombëtare mbledh "Slovenica"-në, me ndërrime me bibliotekat e tjera dhe/ose duke blerë libra.

Boblioteka Kombëtare dhe Universitare e ka nërmend ta rinisë detyrën e botimit të bibliografisë kombëtare. Me z.Gërguri e diskutuam çështjen e bibliografisë "Albanica" përballë një tjetre e cila do t’i përfshinte të gjitha botimet në Kosovë, duke i përfshirë edhe ato serbe - dhe botimet në gjuhët tjera. Ligji i tashëm mbi bibliotekat qartazi përshkruan se BKU-ja: "Bën bibliografinë e azhurnuar dhe retrospektive të materialeve librare të të gjitha kombeve dhe kombësive të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës".

Deri në vitin 1990/’91, Biblioteka ka qenë e lidhur me katalog Interneti me të gjitha bibliotekat tjera në Jugosllavinë e atëhershme me anë të një datoteke të përbashkët bibliografike të instaluar në një kompjuter nikoqir në Maribor të Sllovenisë. Momentalisht, lexuesve u ofrohet vetëm një katalog i shtypur. Kompjuteri i vjetër i 1980, me të cilin hyhej në katalog, ende gjendet në bodrum dhe nuk është e qartë nëse ekzistojnë shirita ndihmës të të dhënave. Drejtori i bibliotekës shpreson se të dhënat që gjenden në këtë kompjuter do të barten në sistemin e ri kompjuterik.

Edhe pse shumë e lënë pas dore, ndërtesa është e paprekur, përpos disa dëmtimeve të vogla në pjesën e hyrjes kryesore. Biblioteka është e pajisur me sisteme automatike për porositjen dhe arritjen e librave, por momentalisht nuk punojnë as shiriti për bartjen e librave e as ashensorët e ndërtesës. Bibliotekistët i bartin librat prej bodrumit në dhomat e leximit, në dorë. Si çdokund tjetër në Prishtinë, rryma elektrike ndërpritet shpesh dhe nuk ka nxemje.

Problem i madh është depërtimi i ujit në disa nivele të poshtme të ndërtesës. Ka ujë në dysheme dhe disa rafte të librave tashmë kanë filluar të ndryshken. Vendi ku është ndërtuar ka rënie, dhe kur është ndërtuar ndërtesa, është instaluar pompa për heqjen e ujit. Mirëpo, me ndërprerjet e shpeshta të rrymës elektrike dhe me heqjen e gjenaratorit ndihmës, situata është keqësuar shpejtë. Fondi i librave përballet me një rrezik të madh dhe dështimi për ta restauruar pompimin e ujit do të krijojë probleme të mëdha, për shkak të nevojës së zëvendësimit të rafteve dhe pajisjeve të tjera.

Edhe pse më shumë se 100.000 libra janë larguar, koleksioni kryesor i seksionit hulumtues të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare ka shpëtuar thuajse i paprekur. Mirëpo Brenda 10 vjetësh vetëm 22.000 libra i janë shtuar koleksionit, asnjë prej tyre në gjuhën shqipe. Qysh prej përfundimit të luftës nuk ka pasur të holla për të blerë libra të tjerë, për t’i kompenzuar vitet e humbura.

Sipas z.Bruce Jackson, Manuskripti Oriental dhe Koleksioni i shtypur në gjuhën shqipe janë posaçërisht të dëmtuar. Pasoi që dokumentacioni nuk ka qenë i kompletuar në vitin 1990. Është vështirë të jepen informata precize për dëmet e bëra. Manuskriptet tash mbahen të gjitha në një dhomë dhe janë në gjendje të keqe.

Para vitit 1991, BKU-ja i ka kryer veprimet e veta me anë të 11 departamenteve administruese, me 139 bibliotekistë dhe punonjës të tjerë teknikë. Sot, biblioteka ka 70 punonjës, rreth 50 bibliotekistë dhe 20-22 punonjës teknikë. Gjatë shkurtit/marsit të vitit 2000 do të punësohen edhe 10 njerëz të tjerë. Na kanë iformuar se përparësi do të kenë profesionistët e rinjë. Sipas z.Gërguri, biblioteka ka pasë rreth 10.000 shfrytëzues të regjistruar për çdo vjet dhe përafërsisht 1.000 shfrytëzues ditor. Sot, ky numër ka rënë shumë. Edhe pse biblioteka është e hapur për studentët, mungesa e rrymës elektrike detyron mbylljen e hershme e po ashtu mungesa e nxemjes e kufizon shfrytëzimin. Gjërat mund të përmirësohen kur të vijnë pranvera dhe vera, por shumë studentë e kanë lënë Universitetin për të punuar me OJQ-të dhe organizata tjera ndërkombëtare. Një strip vendës paraqet dy vetë që takohen në rrugë, e njëri i thotë tjetrit: "A ke dëgjuar që e kanë mbyllë Universitetin?" - "Jo, pse?" - "Nuk ka më studentë e profesorë. Të gjithë po punojnë me ndërkombëtarët".

Rreth 150 shirita të "Kosova-Filmit" janë gjetur në dysheme. Nuk dihet se a ishin të caktuar për t’u ruajtur, por na kanë thënë se tash mbahen në rafte për ta zvogëluar mundësinë e dëmtimit. Janë bërë disa iniciativa ndërkombtare për ta përkrahur bibliotekën. Tania Vivitsky, drejtoreshë projekti ne Fondacionin Sabre, ishte në Prishtinë, në tetor 1999, për një vizitë vlerësimi dhe është duke punuar me organizata të donatorëve dhe me botues për ta themeluar një program të donacioneve të librave. Fondacioni Soros ia ka ofruar bibliotekës qasjen në datotekën e Internetit të EBSCO-së, që mban përafërsisht 4.500 periodikë. Pasi që, nuk ka shërbim postar ndërkombtar në Kosovë, postimi i parapagimeve të revistave nuk mund të bëhet, mirepo qasja elektronike dhe mundësia e shtypjes së materialeve janë arritje të mëdha në shërbimet përdoruese. Biblioteka tash është duke u munduar që t’i rithemelojë lidhjet me profesionistë të bibliotekave jashtë Kosovës. Z.Gërguri na ka informuar se 10 bibliotekistë kosovarë, 6 prej BKU-së, një nga Vushtrria, një nga Mitrovica, një nga Gllogovci dhe një nga Skënderaj, do të shkojnë në një konferencë në Kroaci me 26 dhe 27 prill të këtij viti. Për më shumë, BKU-ja e ka nënshkruar një marrëveshje me Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë në Tiranë për bashkëpunim në të ardhmen, duke e përfshirë shkëmbimin e nga dy kopjeve të secilit material të shtypur në gjuhën shqipe dhe të të dhënave bibliografike.

Problemet më të mëdha me të cilat ballafaqohet Biblioteka Kombëtare dhe Universitare në këtë moment janë:

• Pajisjet e zhdukura, të dëmtuara ose të vjetruara:

• Sigurimi i gjeneratorit për ta vënë në veprim pompën për t’i ndalur problemet madhore që do të kushtonin shumë;

• Ndreqja e furnizimit me rrymë elektrike;

• Ndreqjet e sistemit të bartjes së librave dhe ashensorëve;

• Sigurimi i pajisjeve për zyrë;

• Sigurimi i lidhjeve telefonike;

• Nevoja për ta kompenzuar një dekadë të lënies pas dore të pasurimit të koleksioneve;

• Zëvendësimi i teksteve në gjuhën shqipe të shkatërruara në vitet 1990 (mundësisht me anë të kontakteve me bibliotekat tjera të ish Jugosllavisë);

• Sigurimi i teksteve moderne mësimore për studentët;

• Sigurimi i librave të reja në gjuhën angleze, me këtë listë të përparësive: Mjekësore, Inxhinieri, Shkencë kompjuterike, referencë (fjalorë dhe enciklopedi) Biznes/ekonomi, Drejtësi, Art/muzikë, Xehëtari (thëngjill, ar, argjend) dhe Gjuhë angleze;

• Nevoja për masa konservuese dhe ruajtëse;

• Zhvendosja e dorëshkrimeve në vende të sigurta e të kontrolluara;

• Programi i ruajtjes, me trajnim të mundshëm në Itali;

• Sigurimi i materialeve konzervuese dhe i pajisjeve së bashku me rifillimin e konzervimit në Arkivat e Kosovës;

• Katalogjet në Internet dhe sistemeve të automatizuara:

• Sistem i ri automatik;

• Rikonvertimi i katalogut digjital;

• Nevoja për trajnim profesional:

• Kurse të shkurtëra dhe grupe pune për punonjës të bibliotekave të organizuara nga ekspertë vizitues.

4.2 Bibliotekat akademike dhe ato të fakulteteve

Universiteti i Prishtinës ka 7 shkolla të larta (Shkolla të larta të mësimdhënësve dhe për trajnim teknik) dhe 13 fakultete. Shkolla e lartë është kolegj dyvjeçar i nivelit universitar. Këto shkolla zakonisht janë shkolla të trajnimi të mësimdhënësve, të biznesit ose inxhinierisë.

Shkollat e larta janë: 1) Shkolla e Lartë për Trajnimin e Mësimdhënësve, Prishtinë; 2) Shkolla e Lartë për Trajnimin e Mësimdhënësve, Prizren 3) Shkolla e Lartë për Trajnimin e Mësimdhënësve, Gjakovë; 4) Shkolla e Lartë për Trajnimin e Mësimdhënësve, Gjilan; 5) Shkolla e Lartë e Ekonomisë, Pejë; 6) Shkolla e Lartë e Inxhinierisë, Ferizaj dhe 7) Shkolla e Lartë e Inxhinierisë, Mitrovicë.

Fakultetet janë: 1) Fakulteti Filozofik, Prishtinë; 2) Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë; 3) Fakulteti i Shkencave Matematiko-natyrore, Prishtinë; 4) Fakulteti Juridik, Prishtinë; 5) Fakulteti Ekonomik, Prishtinë; 6) Fakulteti i Ndërtimtarisë dhe aAkitekturës, Prishtinë 7) Fakulteti i Elektroteknikës, Prishtinë 8) Fakulteti i Makinerisë, Prishtinë; 9) Fakulteti i Mjekësisë, Prishtinë 10) Fakulteti i Arteve, Prishtinë; 11) Fakulteti i Xehtarisë dhe Metalurgjisë, Mitrovicë; 12) Fakulteti i Edukatës Fizike, Prishtinë dhe 13) Fakulteti i Bujqësisë, Prishtinë.

Fakulteti i Shkencave Matematiko-Natyrore përfshin 5 biblioteka ose koleksione të librave që gjenden në ndërtesa dhe departamente të ndryshme. Të gjitha këto janë plaçkitur dhe u duhen libra, revista dhe kompjutorë që ofrojnë qasje në Internet dhe në datoteka. Fakulteti i Filologjisë po ashtu raporton se i janë plaçkitur shumë libra në shqip dhe në gjuhë të huaja. Fakulteti i Ekonomisë raporton se i është plaçkitur biblioteka me më shumë se 20.000 libra në të tri gjuhët. Ka nevojë për pajisje të bibliotekave, literaturë profesionale dhe revista shkencore.

Në bibliotekën e Fakultetit të Ndërtimtarisë dhe Arkitekturës është raportuar se janë marrë pothuajse të gjitha librat. Në Fakultetin Juridik janë vjedhur shumë pajisje teknike, nxemëse, telefona, kompjutër etj, dhe janë shkatërruar disa libra dhe disa kompjuterë. I është ndërruar vendi tërë fondit të librave dhe krejtë inventarit të bibliotekës. Vëllimi prej 100.000 librave më vonë është gjetur nga KFOR-i i hedhur gjuajtur në disa lokacione përreth Prishtinës, të përgatitur për transport dhe të futura në kuti kartoni me mbishkrimin "biblioteka" në alfabetin cirilik. Biblioteka e Fakultetit Juridik ka nevojë për literaturë moderne juridike, si dhe nga shkenca të tjera; pajisje elektronike, kompjutorë e të ngjashme.

KFOS-i është duke marrë pjesë në një projekt i cili ofron literaturë themelore për Universitete. Projekti synon t’i ketë 40 tituj themelorë të fushave të ndryshme të specializuara të përkthyera në gjuhën shqipe. Titujt janë zgjedhur në bazë të kërkesave dhe sugjerimeve nga fakultetet e Universitetit.

Ne e vizituam bibliotekën e Shkollës së Lartë për Trajnimin e Mësimdhënësve ose Shkollëën e Lartë Pedagogjike në Gjilan, e cila nuk ishte dëmtuar gjatë luftës. Biblioteka ka 50.000 libra të cilat janë të paprekura, por koleksioni vuan prej mungesës së ripërtrirjes gjatë dekadës së fundit. Dhomat e pajisjet janë relativisht të mira duke përfshirë një dhomë leximi me rreth 30 ulëse.

4.3.1 Rrethi i Prishtinës:

Prishtina, Podujeva, Gllogovci, Obiliqi, Fushë-Kosova, Lipjani, Shtimja

Rajoni i Prishtinës është më i madhi edhe në aspektin e shtrirjes gjeografike e edhe për nga numri i banorëve dhe përmban kryeqytetin e Kosovës. Gjendet në pjesën qendrore dhe lindore të Kosovës dhe kufizohet me Republikën Federative të Jugosllavisë, të Serbisë në verilindje.

Bibliotekat komunale të Prishtinës

Komuna e Prishtinës ka 17 biblioteka publike, ate kryesoren në Prishtinë dhe 16 biblioteka degë në dhe rreth Prishtinës: Pallati i Rinisë, biblioteka e "Përrallave", biblioteka letrare e shkollave, Hade, Mramor, Kaqikollë, Jugoviq, Barilevë, Llukar, Koliq, Hajvali, Llapla Sellë, Graçanicë, Çagllavicë, Slivovë dhe Viti të Marecit. Biblioteka kryesore e qytetit ka pasur rreth 58.475 libra dhe 16 bibliotekat degë kanë pasë 108.541 libra, gjithsejt 167.016 libra. "Dora e Zezë" serbe i ka djegur bibliotekat ne Hade, Koliq dhe në Viti të Marecit. Numri i librave të shkatërruar është dikund rreth 23.000. Sot nuk ka kontakte në mes të bibliotekës kryesore komunale dhe degëve në fshatrat serbe, p.sh., në Jugoviq.

Biblioteka kryesore komunale në Prishtinë "Hivzi Sulejmani", përfshin dhomat e leximit për fëmijë dhe të rritur. Me përjashtim të dhomave të leximit, pjesët tjera janë në gjendje të keqe, me lagështi dhe myk. Disa dritare janë dëmtuar nga goditja gjatë bombardimeve por janë riparuar, dhe serbët i kanë marrë të gjitha pajisjet teknike. Ekziston vetëm një kompjuter për krejt rrjetin. Tash për tash, biblioteka kryesore, së bashku me degët e saj, ka libra në katër gjuhë dhe me këtë sasi: 70.000 në shqip, 37.000 në serbisht, 3.000 në turqisht dhe 1.1000 në anglisht.

Para luftës, sistemi i bibliotekave në Prishtinë kishte një drejtor serb dhe 44 punonjës - 34 serbë dhe 10 shqiptarë, prej të cilëve 19 punonin në bibliotekën kryesore. Tash ajo i ka 32 punonjës - të gjithë shqiptarë - dhe edhe 19 punojnë në bibliotekën kryesore. Këto shifra nuk i përfshijnë punonjësit të cilët punojnë në degët që gjenden në vendet ku dominojnë serbët.

Prej vitit 1992, ish-drejtori serb i bibliotekës, z.Dragolub Petroviç, nuk kishte blerë më libra në gjuhën shqipe. Në rafte ishin librat më të reja të shtypur në gjuhën serbe, derisa ato në shqipe dhe në gjuhë të huaj ishin më të vjetra. Librat në gjuhën serbe po mirëmbahen në biblioteka.

Sipas z.Pireva, nevojat më të mëdha janë ripërtrirja e koleksioneve, rindërtimi i degëve të dëmtuara të bibliotekave, dhomat e reja për bibliotekën kryesore dhe dhoma më të mëdha. Mungesa e librave në gjuhën shqipe ka bërë që të bie numri i lexuesve, posaçërisht në mesin e fëmijëve. Para vitit 1992, regjioni kishte 15.000 lexues të rinj të regjistruar e tash vetëm 4.000 sish.

Sipas raportit të znj.Tania Vivitsky nga Fondacioni Sabre, biblioteka kryesore e fëmijëve, e cila gjendet në një ndertesë që i është dhuruar bibliotekës nga një shkrimtar i njohur kosovar, është mirë e pajisur me mobile të fëmijëve, mirëpo është mjaft e shkretë edhe me libra e edhe me dekorime muri (posterë etj.). Për shkak të vështirësive në të holla, tash kjo bibliotekë nuk mundet as të ngjesë shenjë në derë. Sipas Drejtorit, përparësi për furnizime të reja i jepet librave në shqip, por edhe atyre në anglisht e jo vetëm librave në anglishte. Furnizimet mund të jenë materiale të ndryshme edukative në anglishte si posterë, kashelashe, lodra etj. Të përshtatshme për fëmijë parashkolorë dhe të shkollave fillore dhe të mesme. Për studentë dhe të rritur, përparësi në libra të dhuruara në gjuhën angleze kanë librat shkencorë, të biznesit dhe ekonomisë si dhe romanet.

Biblioteka ia ka dorëzuar IOM-it një dokument i cili i përshkruan nevojat më të mëdha të rrjetit bibliotekar, i cili ka rezultuar në një bashkëpunim edhe me IOM-in edhe me KFOS-in, të cilët furnizojnë me libra fëmijësh. 

Biblioteka Komunale e Gllogovcit

Sistemi i bibliotekës komunale në Gllogovc ishte shumë i dëmtuar gjatë luftës. Biblioteka kryesore që gjendet në një barakë druri buzë një shkolle është gjuajtur me mortajë dhe është djegur, sigurisht dikund rreth 20 prillit 1999. Biblioteka kryesore kishte 32.000 libra prej të cilave kanë mbetur vetëm 380. Komuna i ka pasur 7 biblioteka publike me gjithsejt 73.000 libra, duke i përfshirë 6 degë në Tërstenik, Komoran, Arllat, Sankoc, Baicë dhe Gradicë. Tri biblioteka, duke e përfshirë kryesoren, janë djegur dhe tri të tjera janë dëmtuar rëndë. Janë shkatërruar gjithsejt rreth 66.5000 libra. Raportohet se forcat serbe e kanë vrarë bibliotekistin Izet Elshani (48), baba i katër fëmijëve, kanë djegur bibliotekën me 9.5000 libra, ia kanë përzenë familjen me dhunë dhe e kanë djegur shtëpinë e Izetit.

Sot, në fakt, komuna e Gllogocit ka vetëm një bibliotekë me rreth 6.5000 libra. Sipas drejtorit të Sektorit të Kulturës dhe Sportit, z.Xhemë Binaku, ka plane për t’i hapur tri biblioteka prej të cilave njëra është kryesorja. Sidoqoftë, ende nuk ka libra dhe është e pasigurtë nëse ka vend dhe ndërtesë të përshtatshme. Për më shumë, ekziston edhe problemi i rrogave: sistemi bibliotekar punëson gjashtë punonjës bibliotekarë dhe vetëm njëri prej tyre ka marrë rrogë deri më tash. Deri në vitin 1991, biblioteka kishte 8 bibliotekistë, por atëherë u përjashtuan bibliotekistët shqiptarë.

Ka nevojë të madhe për fonde që të ndërtohet libraria kryesore ose të renovohen ndërtesat e tashme, për të gjëtur libra të rinj, në mënyrë që të zëvendësohen humbjet dhe që të blehen pajisjet dhe mobiliet.

4.3.2 Rrethi i Pejës

Peja, Istogu, Klina, Deçani, Gjakova

Rrethi i Pejës përbën pjesën më të madhe të pjesës Perëndimore të Kosovës dhe kufizohet me Republikat Federale Jugosllave të Serbisë dhe Malit të Zi në veri dhe me Shqipërinë në jug.

Biblioteka komunale e Pejës

Para masave të dhunshme të Serbisë, komuna e Pejës kishte 6 biblioteka publike me 87.212 libra. Luftën e kanë mbijetuar vetëm biblioteka e Pejës dhe dega e bibliotekës në Gorazhdec, e cila shumicën e librave i ka në gjuhën serbe. Katër degë të bibliotekës në fshatrat Vitomiricë, Baran, Tërstenik dhe Zahaq janë djegur nga serbët dhe janë shkatërruar 20.171 libra.

Biblioteka kryesore komunale në Pejë, e cila ka pasur rreth 65.000 libra, e mbijetoi luftën, edhe pse pjesë të mëdha të qytetit u shkatërruan. Biblioteka gjendej në Shtëpinë e Kulturës, por pas luftës kjo ndërtesë u kërkua nga UNMIK-u dhe tash në te gjendet stacioni qendror i policisë së UNMIK-ut. Librat e bibliotekës ruhen të mbyllura në një dhomë në katin e katërt të ndërtesës. Nuk kemi pasur kohë të shkojmë në te, por i kemi parë disa mbeturina të instrumenteve dhe librave nga Shkolla e Muzikës në Pejë. Edhe pse mbahen në dhoma të sigurta, janë trajtuar dhe mbajtur pa kujdes dhe me siguri nuk do të jenë shumë të dobishme në të ardhmen.

Z.Marco Mayer, përgjegjës i UNMIK-ut në Pejë për kulturë, na siguroi se rihapja e bibliotekës është njëri prej prioriteteve të administratës së UNMIK-ut dhe se ai ishte duke punuar në gjetjen e vendit të përshtatshëm për bibliotekë. Ështe në dispozicion një vend me dy dhoma, por ky vend është duke u shqyrtuar edhe si vend i ri i Qendrës së të Rinjve. IRC-ja (Komiteti Ndërkombëtar i Shpëtimit) ka treguar intersim për financimin e disa aktiviteteve kulturore në Pejë, por si duket preferon Qendrën e të Rinjve. Përkundër kësaj, gjatë qëndrimit tonë në qytet u mor vendimi për rihapjen e bibliotekës në vend të ri.

Ka nevojë të madhe për fonde për ndërtimin e një biblioteke të re ose për rikonstruktimin e një ndërtese të përshtatshme. Vendimi për ta rihapë bibliotekën me dy dhoma duhet të shihet si i përkohshëm. Rikonstruktimi i vërtetë duhet t’i përfshijë dhomat e leximit, bibliotekën e fëmijëve, librat e ri, qasjen e lexuesve në kompjuterë dhe pajisje e mobilie të reja të të gjitha llojeve.

Z.Marco Mayer na i konfirmoi informatat të cilat i kishim nga studimi i Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare për bibliotekat në Kosovën Perëndimore (Deçan, Klinë, Istog dhe Gjakovë).

Biblioteka komunale e Gjakovës

Para masave të dhunshme serbe me 1989, komuna e Gjakovës kishte 7 biblioteka publike, me gjithsejt 105.443 libra. Biblioteka kryesore kishte 42.913 libra, derisa degët në Skivjan, Rogovë, Biztazhin, Ponoshec, Brekoc dhe Cërmjanë kishin 63.250 libra.

Biblioteka kryesore nuk është dëmtuar, mirëpo dy prej gjashtë degëve janë djegur, si duket nga "Dora e zezë" serbe në prill ose maj të 1999-ës. Një prej këtyre, në Cërmjan, gjendej në një shkollë fillore. Sot, Gjakova ka vetëm pesë biblioteka, me gjithsejt 83.061 libra. Numri i përgjithshëm i librave të shkatërruar është 22.382. Sot, funksionojnë vetëm tri degë të bibliotekave.

Biblioteka kryesore komunale e Gjakovës gjendet në katin e parë të Shtëpisë së Kulturës së këtij qyteti dhe ka dy dhoma të hapura për publikun, një dhomë leximi me 20-30 ulëse dhe një dhomë ku mbahen librat. Biblioteka rinisi punën me 1 shkurt 2000. Në përgjithësi, kanë shpëtuar të gjitha librat dhe i vetmi dëm i bërë ka qenë çrregullimi i dhomës së leximit, por tash e dhjetë vjetë nuk është blerë asnjë libër në gjuhën shqipe. Biblioteka mbante rreth 25.000 libra në shqip dhe 15.000 në serbo-kroatisht, por sot kanë mbetur vetëm 5.000 libra në serbisht. Sipas drejtorit, z.Masar Peja, librat e tjerë i kanë marrë serbët.

Z.Peja është caktuar drejtor në vitin 1989, por në vitin 1990 është transferuar në pozitën e rojës e mandej u përjashtua nga puna. Biblioteka kryesore tash punëson pesë persona - të gjithë shqiptarë, por para luftës punonin me ndërrime dy serbë dhe dy shqiptarë. Serbët janë larguar me të hyrë KFOR-i në Kosovë, më 13 qershor 1999.

Kur e pyetëm për bibliotekat e tjera në rajonin e Gjakovës, z.Peja na tha se të gjitha bibliotekat e shkollave fillore e kishin mbijetuar luftën. Ai, po ashtu, na informoi se një fabrikë vendore tekstili, po ashtu, kishte bibliotekën e vet, mirëpo nuk dinte se në çfarë gjendje ishte ajo. Ai nuk kishte informata as mbi bibliotekën në Shkollën e Lartë Pedagogjike të Mësimdhënësve në Gjakovë.

Z.Peja na foli për nevojën e madhe për rafte të librave, libra të rinj e, po ashtu, libra në gjuhë të huaja (anglish, frëngjisht dhe gjermanisht), kompjutorë dhe pajisje të tjera (biblioteka nuk ka telefon). Ka kërkesë për libra për studentë të shkencave të ndryshme si kimia, ekonomia, teknika dhe mjekësia. Studentët janë shumë të interesuar për libra në gjuhë të huaja. Sot shumica e lexuesve i sjellin librat e tyre kur vijnë në dhomat e leximit. Ai tha se i kanë vizituar shumë OJQ, por deri më tash nuk kanë marrë kurrfarë ndihmash.

Ai, po ashtu, na informoi se biblioteka kishte plane për hapjen e një librarie të vogël përskaj hyrjes në katin përdhesë, me qëllim të shitjes së librave me çmim më të lirë dhe për të siguruar fitime për bibliotekën.

4.3.3 Rrethi i Mitrovicës

Mitrovicë, Leposaviq, Zveçan, Zubin-Potok, Skënderaj, Vushtrri

Rrethi i Mitrovicës është më veriori i Kosovës dhe kufizohet me Republikën e Serbisë në veri-perendmi, veri dhe verilindje. Rrethi tash është qartazi i ndarë në pjesën veriore të dominuar nga serbët, që përbëhet prej komunave të Leposaviqit, Zveçanit dhe Zubin-Potokut, dhe prej pjesës së Mitrovicës në veri të lumit Ibër dhe në pjesën jugore, ku banojnë shqiptarët - përfshin Vuhtrrin, Skënderjn dhe Mitrovicën Jugore.

Biblioteka komunale e Mitrovicës

Biblioteka komunale e Mitrovicës gjendet në jug të lumit Ibër, në pjesën e qytetit që tash kryesisht është e banuar nga shqiptarët. Prej vitit 1945 biblioteka ka funksionar si bibliotekë komunale dhe rajonale. Sistemi i bibliotekës komunale përbëhet prej bibliotekës kryesore dhe gjashtë bibliotekave të rretheve ose degëve, dy prej të cilave, ajo e Tunelit të Parë dhe e "Trepçës", janë shkatërruar nga serbët gjatë luftës. Në dhjetor, UNMIK-ut i është dorëzuar plani i rindërtimit të bibliotekës në Tunelin e Parë. Para luftës vepronin vetëm tri degë të bibliotekës.

Sot, biblioteka kryesore ka 117.206 libra; 62.995 në shqip, 51.819 në serbisht dhe 2.392 në turqisht. Biblioteka e mbijetoi luftën pa ndonjë dëmtim serioz në vetë ndërtesën me 1.089 metra katrorë, edhe pse disa rafte më të vjetruara ranë për shkak të shpërthimit dhe dridhjeve të një eksplodimi afër ndërtesës. Gjatë luftës, serbët morën të gjitha pajisjet teknike (telefonat, faksat etj.).

Drejtori i tashëm, z.Hajrulla Mustafa, është drejtori i parë joserb i bibliotekës. Ai e karakterizoi bibliotekën si qendër kulturore të qytetit, meqenëse është institucioni i vetëm kulturor që funksionon në Mitrovicë – KB-ja tash është duke e përdorë ndërtesën e Shtëpisë së Kulturës. Biblioteka ofron shërbime për fëmijë dhe të rinj, si dhe për profesionistë. Qysh prej luftës e këtej biblioteka ka qenë nikoqire e 17 mbledhjeve dhe ngjarjeve të ndryshme kulturore. Interesimi për lexim është duke u rritur dhe biblioteka tash ka më shumë shfrytëzues se para luftës. Nuk ka mjaft libra për fëmijë. Biblioteka ofron shtypin ditor dhe shumë të papunë vijnë në të për t’i lexuar gazetat.

Bibliotekës i duhen libra të rinj në shqip, serbisht, anglisht dhe në gjuhë të tjera evropiane. Njerëzit dëshirojnë të mësojnë gjuhë të reja. Ka nevojë të veçantë për literaturë profesionale në gjuhë të huaja.

Pas luftës është themeluar një projekt bibliotekar (33.000 DM), me ndihmën e Organizatës Humanitare "Shërbimi i Komitetit i Miqve Amerikanë", i cili e mundësoi pajisjen me 18.300 libra të rinj.

Në një takim të shkurtër në Shtabin rajonal të UNMIK-ut në Mitrovicë, z.Ahmad Shamsu Deen-Cole, zyrtar i Çështjeve Qytetare për Kulturë i UNMIK-ut, në përgjithësi konfirmoi informatat që i kishim nga studimi i BKU-së mbi bibliotekat në rajon. Rehabilitimi i duhet bibliotekave në Vushtrri e posaçërisht në Skënderaj. Ajo në Mitrovicë është pak a shumë në rregull dhe biblioteka në Zubin-Potok duhet rehabilituar, sepse është viktimë e lënies pas dore.

Biblioteka komunale në Leposaviq

Bibliotekat komunale në Leposaviq, në enklavën veriore serbe, janë relativisht të padëmtuara. Sot, sistemi përbëhet prej bibliotekës në vet qytetin, dy degë në Leshak dhe Soçanicë dhe një bibliotekë shkollore në Vraçevë, që i shërbejnë një pjese të banuar me 15.000 njerëz.5.000 sosh jetojnë në Leposaviq. Sot, 98 % e popullsisë janë serbë. Kanë ekzistuar tre fshatra shqiptare në këtë pjesë. Po ashtu, ka pasur një degë biblioteke në Banjë, por ajo nuk vepron më. Numri i librave përfshin 13.500 libra; dega në Leshak 5.392 dhe ajo në Soçanicë 6.702. Furnizimet e reja i marrin nga Ministria Jugosllave e Kulturës, por nuk kanë hapësirë. Biblioteka nuk ka pajisje teknike si fotokopjues, faks, kompjuter ose televizion.

Pas luftës në qytet janë bartë tri institucione të reja arsimore: Kolegji i Gjimnastikës dhe i Sporteve, Shkolla e Lartë e Ekonomisë dhe e Biznesit, si dhe Gjimnazi i Mësimdhënësve. Nuk ka bashkëpunim me sistemet tjera bibliotekare. Para luftës, huazimet ndërbibliotekare kanë qenë të zakonshme, por më nuk bëhen. Sistemi punëson 10 vetë; drejtorin, gjashtë bibliotekistë, dy nëpunës administratues dhe një asistent. Dy bibliotekistë punojnë në Soçanicë e një në Leshak. Bibliotekt kanë rreth 1.00 shfrytëzues të regjistruar me përqindje të madhe të fëmijëve e të rinjve (më shumë se 50%). Ka rënie në huazime të librave - prej 20.000 në 15.000.

Biblioteka komunale në Vushtrri

Deri në vitin 1990 biblioteka komunale në Vushtrri kishte 9 biblioteka publike, me 77.284 libra. Biblioteka kryesore kishte 34.000 libra derisa 8 degët në Maxhunaj, Dumnicë, Samadrexhë, Pantinë, Strofc, Duboc, Smrekonicë dhe Prelluzhë kishin diçka më shumë se 43.000 libra.

Sot, funksionojnë biblioteka kryesore dhe 5 degë, edhe pse biblioteka kryesore i ka humbur më shumë se 16.000 libra dhe janë djegur prej serbëve lokalë degët në Strofc e Duboc. Është shkatërruar edhe ndërtesa e bibliotekës në Dumnicë, por disa libra kanë mbijetuar dhe mbahen në një klasë në shkollën e fshatit. Janë dëmtuar bibliotekat në Smrekonicë dhe Prelluzhë. Gjithsejt, janë shkatërruar rreth 38.000 libra dhe shumë inventar. Biblioteka në Pantinë është rihapur vetëm në shkurt të vitit 2000.

Prelluzha është katund i dominuar nga serbët etnikë, kështu që drejtori z.Izet Aliu, nuk mund të na jepte informata për shkak se nuk kishte kontakte me ta: "Nuk guxojmë të shkojmë atje". Bibliotekistët e bibliotekës kryesore thanë se kanë provuar të flasin me kolegët e tyre në Prelluzhë, por ata nuk duan të bashkëpunojnë.

Në vitin 1992 shqiptarët u përjashtuan nga biblioteka kryesore, por vazhduan të punojnë në sistem parallel, të bazuar në degët e bibliotekave nëpër fshatra. Sipas drejtorit, sistemi bibliotekar punëson 11 persona, 4 në bibliotekën kryesore dhe 7 nëpër degë. Biblioteka kryesore gjendet në Shtëpinë e Kulturës, por është shndërruar në njësi të pavarur administrative me 1 mars 2000. Udheheqësia e re e Shtëpisë së kulturës e ka aprovuar këtë gjendje të re.

Bibliotekave në këtë rajon u duhet rehabilitimi; objekte më të mira, më shumë hapësirë dhe dhoma leximi, libra të rinj (janë shkatërruar gati gjysma e librave) dhe kompjutorë.

Biblioteka publike e Skënderajt

Para vitit 1990 komuna e Skënderajt kishte 7 biblioteka publike me rreth 68.000 libra. Biblioteka kryesore kishte 20.000 libra, kurse degët në Likoc, Turizek, Runik, Klinë e Epërme dhe Prekaz i Epërm kishin 48.000 libra. Krejt degët e kësaj ane janë shkatërruar në një masë nga "Dora e Zezë" serbe; vetëm dy ndërtesa të bibliotekave shpëtuan - të tjerat janë djegur - dhe krejt librat janë zhdukur.

Biblioteka kryesore komunale e Skënderajt ka shpëtuar me disa dëmtime të vogla. Por, nuk funksionon. Biblioteka gjendet në Shtëpine e Kulturës dhe administrohet nga ajo. Ndërtesa është e re dhe moderne, por vuan për shkak të viteve të tëra të lënies pas dore. Kulmi rrjedhë dhe të gjitha pajisjet dhe orendi janë marrë. Edhe pse i paprekur, koleksioni i librave është në gjendje shumë të keqe; disa libra janë dëmtuar nga uji, disa janë marrë e të tjerat janë keqtrajtuar. Disa libra janë përdorë si gur hecjeje për të kapërcyer nëpër ujë. IRC-ja (Internatioonal Rescue Committee) planifikon ta fillojë rehabilitimin e ndërtesës këtë verë dhe ka premtuar të ndihmojë edhe me orendi të reja. Sistemi bibliotekar sot punëson katër persona.

4.3.4 Rrethi i Gjilanit

Gjilan, Shtërpcë, Kaçanik, Viti, Ferizaj, Novobërdë, Kamenicë

Rrethi i Gjilanit gjendet në skajin juglindor të Kosovës. Rrethi kufizohet me Maqedoninë në jug dhe me Republikën e Serbisë në lindje.

Biblioteka komunale e Gjilanit

Para vitit 1990 komuna e Gjilanit kishte 14 biblioteka publike, me 167.562 libra. Biblioteka kryesore kishte përafërsisht 74.000 libra (65 % në shqip), derisa degët në Zhegër, Pogragjë, Bresalc, Përlepnicë, Pasjan, Koretisht, Partesh, Budrikë e Ulët, Dobërçan, Cërnicë, Malishevë, Llashticë dhe Shurdhan kishin 95. 546 libra.

Sot, komuna e Gjilanit ka 10 biblioteka që funksionojnë me gjithsejt 116.832 libra. Biblioteka kryesore është hapur pas luftës, më 21 qershor 1999. Katër biblioteka në këtë komunë, ato të Dobërçanit, Cërnicës, Malishevës dhe Shurdhanit janë shkatërruar dhe mbyllur qysh nga viti 1990. Tri prej këtyre degëve janë djegur, ndërsa e katërta në Malishevë është mbyllur para 8 vjetëve dhe nuk ka qenë e mundur të hapet. Kjo bibliotekë ka qenë e përzier - shqiptare dhe sërbe - dh librat në gjuhën serbe prej saj janë dërguar tjetërkund. Katër degë të tjera në Pasjan, Partesh, Budrikë e Ulët dhe Koretishtë gjenden në pjesët serbe. Sipas drejtorit të bibliotekës komunale, z.Shefki Osmani, ato janë në rregull dhe veprojnë, por nuk mbajnë kontakte me sistemin bibliotekar komunal.

Biblioteka kryesore pothuajse nuk ka pësuar asgjë - mungonin vetëm 2.000 tituj, por bibliotekat nëpër katunde kanë humbur më shumë se 64.000 libra në gjuhën shqipe. Qysh prej përfundimit të luftës, degët e bibliotekave kanë marër 11.000 libra të ri, por "jo ato që i duan lexuesit", tha z.Osmani. Biblioteka kryesore ende mbanë libra në shqip (64%), serbisht, turqisht dhe anglisht. Pothuajse gjithë titujt në gjuhën shqipe janë botuar para 1990-ës.

Biblioteka e Gjilanit nuk kanë marrë kurrfarë ndihmash prej OJQ-ve ndërkombëtare, por kanë marrë ndihma nga ndërmarrjet vendore, p.sh., nga kompania vendore "Kompakt". Sistemi bibliotekar i komunës së Gjilanit është njëri prej më funksionalëve në Kosovë që, përkundër situatës së vështirë, gjeti mënyrën t’ia dhurojë 1000 tituj bibliotekës në Gllogovc.

Ka mungesë të punonjësve të kualifikuar dhe punonjësit e tashëm nuk janë paguar qysh prej se kanë nisur të punojnë pas luftës. Biblioteka nuk ka një dhomë të mirë leximi dhe inventarë. Nuk ka as kompjuter, faks ose fotokopjues.

Biblioteka komunale e Ferizajt

Para vitit 1990, komuna e Ferizajt kishte 7 biblioteka publike me 60.565 libra. Biblioteka kryesore kishte 30.913 libra, derisa degët në Gaçkë, Kamogllavë, Talinoc të Muhaxherëve, Nerodime, Babush dhe Shtërpcë kishin 29.252 libra, por edhe këtu janë shkatërruar bibliotekat, duke përfshirë edhe ndërtesat dhe librat. Komuna tash ka 2.700 libra për fëmijë (përpara kishte 10.705-gati 75% në shqip) dhe 5.647 për të rritur ( përpara kishte 20,208). Degët e bibliotekave tash kanë vetëm 16.652 libra, gjithsejt. Degët në Shtërpcë dhe Babush janë shkatërruar e në Nerodime librat janë zhdukur e ndoshta janë shkatërruar.

Biblioteka kryesore ka vetëm një dhomë leximi dhe nuk ka hapësirë për fëmijë. Drejtoresha, znj.Servete Krasniqi-Hajrullahu, e cila është caktuar drejtoreshë pas luftës, na informoi se është duke u rindërtuar dega në Babush. Sistemi i bibliotekave punëson 10-11 persona - tre në bibliotekën kryesore. Asnjëri prej të punësuarve nuk ka marrë rrogë prej pas lufte, dhe prej vitit 1987 nuk janë sjellë libra në gjuhën shqipe.

4.3.5 Rrethi i Prizrenit

Prizren, Suharekë, Rahovec, Malishevë, Dragash

Rrethi i Prizrenit gjendet në pjesën më jugore të Kosovës dhe në jugperëndim është i lidhur me Shqipërinë me kufi malor e në juglindje kufizohet me Maqedoninë.

Biblioteka komunale e Prizrenit

Para vitit 1990, komuna e Prizrenit kishte 8 biblioteka publike, me gjithsejt 82.293 libra. Biblioteka kryesore në Prizren kishte 54.462 libra ndërsa degët dhe bibliotekat e kombinuara në Zhur, Velezhë, Sredski, Lubizhdë, Piranë, Mamushë dhe Zym kishin 27.831 libra. Në përgjithësi, bibliotekat mbijetuan luftën pa dëme të mëdha, edhepse biblioteka në Zhur, fshati më i komunës, u dëmtua prej bombardimit të NATO-s. Librat nga kjo bibliotekë kanë shpëtuar dhe tash mbahen në bibliotekën kryesore. Drejtori i Shtëpisë së Kulturës, z.Dashnor Xërxa, na informoi se po bëhen përpjekje për të gjetur lokacion të ri dhe për ta rinisur punën e kësaj dege të bibliotekës. Janë shkatërruar ose marrë, nga e gjithë komuna, gjithsejt 24.000 libra.

Biblioteka kryesore në Prizren është themeluar me 1944 dhe ka rinisur punën menjëherë pas luftës, më 15 qershor 1999. Tah kjo bibliotekë mbanë 39.945 libra; 12.682 libra në shqip, 22.216 në serbisht, 5.382 në turqisht dhe 79 në gjuhët e huaja. Nuk ka pasë furnizime të reja gjatë dhjetë vjetëve të fundit e edhe ata libra që janë, janë në gjendje të keqe. Biblioteka kryesore gjendet në Shtëpinë e Kulturës dhe ende administrohet nga ajo. Kuvendi komunal do të vendose se a do të bëhet biblioteka institucion i pavarur. Në vitin 1991, shqiptarët u përjashtuan nga bibliotekat, edhe pse disa ende punonin aty. Biblioteka nuk ka drejtor, pos një serbi që ka qenë drejtor ne vitet 1998-1999. Biblioteka tash ka tre bibliotekistë profesionistë të punësuar dhe z.Xërxa së shpejti do t’i kërkojë edhe 2 ose 3. Sot, kjo bibliotekë mban rreth 18.000 libra. Degët në Velezhë, Lubizhdë dhe Piranë janë biblioteka të kombinuara me ato shkollore e gjenden në lokale të shkollave. Biblioteka e Zymit është mbyllur me 1988, por është rihapur në janar 2000, dhe tash udhëheqet nga një bibliotekist profesionial. Të gjitha degët tjera drejtohen nga mësidhënësit e shkollave dhe ende nuk funksionojnë. Biblioteka në Mamushë, që ishte bibliotekë turke, tash është e mbyllur por librat mbahen në bibliotekën kryesore. Sredski është katund etnik serb dhe biblioteka gjendet në Shtëpinë e Kulturës. Kjo bibliotekë nuk ka kontakte me biblioteka e tjera në komunë dhe z.Xërxa nuk kishte informata mbi gjendjen e kësaj biblioteke.

Z.Xërxa vuri në dukje nevojën për lokacione të reja të degëve të bibliotekave, nevojën e gjithëmbarshme për libra të ri dhe së paku tre kompjutorë. Ai ia kishte dorëzuar kërkesën për një gjenerator administratës së UNMIK-ut dhe atij ia kishin premtuar shumën prej gjithsejt 3.000 DM, por ende i mungonin 2.000 DM.

Z.Xërxa, i cili është profesor në Shkollën e Lartë Pedagogjike, na informoi se Fakulteti ka një bibliotekë të mirë, duke përfshirë edhe dhomën e leximit, literaturës profesionale lidhur me fizikë, kimi, matematikë, pedagogji dhe letërsi shqipe.

Para vitit 1990, komuna e Malishevës ka pasur pesë biblioteka publike, me gati 41.000 libra. Biblioteka kryesore kishte 13.000 libra, ndërsa degët e bibliotekës në Kijevë, Bajë, Bellanicë dhe Lubizhdë, kishin 28.000 libra. Gjatë dhjetë viteve të fundit, e sidomos gjatë luftës së zhvilluar më 1999, bibliotekat në këtë komunë faktikisht janë shkatërruar pothuaj tërësisht. Sot, në degën e bibliotekës në Kijevë kanë mbetur vetëm 1.096 libra, ndërkohë që të gjitha bibliotekat tjera janë shkatërruar.

Biblioteka kryesore komunale ishte djegur në korrik të vitit 1998 dhe tri degët në korrik të vitit 1999. Njësitë speciale serbe bartin përgjegjësinë për djegien e shtëpive. Ata kanë shfrytëzuar njësi të ndryshme për qëllime të ndryshme. Shtëpitë që janë djegur nuk janë zgjedhur në mënyrë të parregullt, ato në të cilat është dyshuar të ketë zyre kanë pasur përparësi. Kjo komunë është ndër komunat më të dëmtuara sa i përket bibliotekave dhe librave të bibliotekave, meqenëse si ndërtesat, ashtu edhe librat dhe dokumentet, janë shkatërruar.

Malisheva ka 60.000 banorë dhe konsiderohet të jetë njëra prej pjesëve më të varfëra të Kosovës. Nuk ka fabrika, shtëpi të kulturës, madje komunës i mungojnë edhe kanalizimet. Kjo zonë ka qenë nën kontrollin e UÇK-së për tre muaj gjatë vitit 1998 dhe vetëm 3 prej 45 fshatrave ishin të padëmtuara pas luftës. 21 shkollat e kësaj ane, duke përfshirë edhe bibliotekat e shkollave, janë djegur - shkollat në qytezë janë rindërtuar, por mësimi ende zhvillohet në tenda nëpër fshatra. Edhe shkolla e mesme, së bashku me bibliotekën, janë djegur. Ndërmarrjet lokale gjithashtu kanë pasur biblioteka të vogla profesionale, por çdo gjë është djegur. Prefekti i Malishevës, z.Gani Krasniqi, tha: "Serbët, jo vetëm që nuk kanë investuar, por kanë shkatërruar edhe ato pak gjëra që kanë ekzistuar".

Autoritetet komunale kanë gjetur një vend për një bibliotekë të re kryesore, por u nevojitet përkrahja e OJQ-ve dhe UNMIK-ut për t’i rivendosur shërbimet bibliotekare.

Para vitit 1990, komuna e Rahovecit ka pasur pesë biblioteka publike, me afro 49.000 libra. Biblioteka kryesore kishte 15.320 libra, ndërsa degët e bibliothekës në Ratkoc, Krushë të Madhe, Xërxë dhe Hoçë të Madhe kishin 33.786 libra. Biblioteka kryesore në qendër të Rahovecit nuk është djegur, por ndërtesa është në gjendje tepër të keqe (kulmi lëshon ujin) dhe pothuaj të gjitha librat janë shkatërruar apo janë vjedhur. Biblioteka nuk është duke funksionuar dhe kolekcioni i vogël i 1.200 librave të mbetur në gjuhën serbokroate është deponuar në shtëpinë e kulturës. Tri degët e bibliotekës janë djegur krejtësisht, ndërkohë që dega e katërt e bibliotekës në Krushë të Madhe është biblioteka e vetme që ende punon në këtë komunë.

34 fshatra në këtë zonë janë djegur dhe sipas prefektit, Agim Thaçit, i vetmi fshat që ka shpëtuar është një fshat serb. 10.226 shtëpi janë djegur. Ai planifikon t’i rihapë 10 biblioteka, duke përfshirë edhe biblioteka të përziera shkollore dhe publike në Qifllak, Drenoc, Malësi të Vogël dhe Raposte. Koordinatori komunal për Kulturë, z.Fehmi Hoxha, na informoi se të gjitha bibliotekat shkollore janë shkatërruar, duke përfshirë edhe bibliotekën e shkollës së mesme me dy degët në Rahovec dhe Krushë të Madhe.

Z.Hoxha po ashtu na informoi se ia ka përcjellur një plan prej 118.000 DM për rehabilitimin e ndërtesës dhe shërbimeve të saja THW-së, një OJQ-je gjermane, selia ballkanase e së cilës gjindet në Rahovec. Në plan përfshihet muzeu, një galeri e artit dhe rindërtimi në shkallë të vogël i bibliotekës (37.534 DM) ku parashihen riparimet në objekt, dhomë të leximit dhe orendi si dhe furnizimi me 3.500 libra të fëmijëve, 3.00 librave për të rritur dhe 100 librave tjerë shkencorë. Shtëpia e kulturës gjendet në një ndërtesë të ndërtuar më 1962, por mirëmbajtja e objektit ka qenë nën çdo nivel. Nuk ka rrymë, e as gjenerator. Ai ka kërkuar nga autoritetet komunale që ta ofrojnë një ndërtesë të re për bibliotekë. "Kultura është përvojë, ne duhet të investojmë në kulturë, por nuk e kuptojnë të gjithë rëndësinë e kësaj", përfundoi z.Hoxha.

Nuk ka staf profesional të punësuar në bibliotekë, përveq bibliotekistit në Krushë të Madhe, z.Bajram Nalli, që është edhe koordinator i shtëpisë së kulturës. Biblioteka në Krushë të Madhe dikur kishte 12.000 libra (disa prej të cilëve ishin në gjuhën serbe), por 6.000 libra apo 2.500 tituj kanë humbur. Shumica e librave janë shkatërruar gjatë huazimit, së bashku me shtëpitë e shfrytëzuesve të bibliotekës. Z.Nalli kishte humbur 2 djemtë e tij, dy vëllezër dhe pesë nipa në masakrin që serbët kryen në këtë fshat, por prapë planifikonte t’i ruante librat në gjuhën serbe. Sot, biblioteka i shërben 400-600 lexuesve. Biblioteka e z.Nallit dhe shtëpia e kulturës kanë pasur përkrahjen e ISC-së (Qendrës Sociale Italiane). Kjo bibliotekë, e vetmja funksionale, së shpejti do të hiqet apo mbyllet për shkak se UNMIK-ut i nevojiten objektet për procesin e regjistrimit si përgatitje për zgjedhjet lokale në vjeshtë.

Pjesa dërmuese e bibliotekistëve me të cilët jemi takuar gjatë qëndrimit tonë në Kosovë kanë lëshuar rrënjë qoftë në biblioteka publike apo akademike. Të pyetur rreth bibliotekave shkollore ata zakonisht janë përgjegjur se çdo shkollë fillore ka bibliotekën e saj dhe se ato ishin të padëmtuara dhe kishin mbijetuar luftën. Këto përgjigje kundërshtohen me faktin se shumica e degëve të bibliotekave publike të shkatërruara gjendeshin në fshatra dhe shpesh kanë shërbyer si biblioteka publike dhe shkollore njëkohësisht. Përpos kësaj, është e ditur se edhe në statistikat zyrtare të RFJ-së nuk parashihet se çdo shkollë ka pasur nga një bibliotekë. Dhe, duke pasur parasysh sistemin arsimor të Kosovës që nga vitit 1998 - një sistem i dominuar nga pala serbe dhe sistemi paralel jozyrtar shqiptar, për një gjë të tillë ka aq më pak gjasa. Ata, si duket, më shumë i referohen qëllimeve të akteve ligjore, se sa fakteve të vërteta.

Këto deklarata mund të ndodhë të jenë pasqyrim i brengosjes se përpjekjet potenciale për ndihmë dhe kontributet e donatorëve është dashur t’i drejtohen sektorit të arsimit, në vend të institucioneve të veta, apo thjesht mungesë e dijenisë së vërtetë sa i përket kësaj çështjeje. Sido që të jetë, kjo vë në pah nevojën për komunikim dhe bashkëpunim më të mirë ndërmjet sektorit të kulturës dhe atij të arsimit.

UNICEF-i ka vlerësuar gjendjen e 1.058 prej gjithsejt 1.200 shkollave fillore dhe të mesme në Kosovë. 873 janë shënuar për riparim - ndërkohë që 132 shkolla janë shkatërruar tërësisht dhe duhet rindërtuar plotësisht. Së bashku me këto shkolla, janë shkatërruar bibliotekat e shkollave.

Procesi i riparimeve tashmë ka filluar në 271 shkolla, ndërsa ka përfunduar në 379 shkolla. UNICEF-i ka financuar punën në 35 shkolla, riparimi i të cilave ka përfunduar, UNHCR-ja 96 dhe ECHO 111. Kryqi i Kuq dhe donacionet bilaterale përmes OJQ-ve dhe organizatave ndërkombëtare kanë financuar mbetjen e shkollave.

Furnizimi me ujë dhe rrymë elektrike mungon në shumë shkolla; WC-të mungojnë ose janë në gjendje të keqe. Edhe mjetet e komunikacionit për rreth këtyre shkollave duhet të rindërtohen, qarqe ku shumica e shtëpive janë në gjendje të pabanueshme. Pas vjedhjes dhe shaktërrimit të orendive dhe pajisjeve të shkollave, shkollat kanë kërkuar banka, karriga dhe tabela të zeza dhe UNICEF-i është angazhuar në disa projekte për dhënien e ndihmave, duke përfshirë edhe përkrahjen e autoriteteve lokale në përpjekjet e tyre për furnizim me libra shkollor.

Një nismë e koordinuar, DESK-u (Disenjimi i një Sistemi Arsimor për Kosovën) është në vazhdim e sipër, me qëllim të rindërtimit dhe zhvillimit të një sistemi të modernizuar arsimor. Për shkak të shkatërrimit të tërësishëm si pasojë e luftës, në fillim të vitit shkollor 1999-2000 nuk ka pasur libra për më se gjysmën e një milion nxënësve, sa vijojnë shkollat fillore dhe të mesme.

Nën udhëheqjen dhe kujdesin e UNMIK-ut, është themeluar një Konzorcium për Libra Shkollorë për Kosovën. Në Konzorcium janë përfshirë disa prej donatorëve më kryesorë: Qeveria Austriake / Zyra Federative, Qeveria Kanadeze / CIDA, Qeveria Daneze / DANIDA, Departamenti për Zhvillim Ndërkombëtar, DFID / Mbretëria e Bashkuar, Fondacioni Kosovar për Shoqëri Civile / KFOS, Plataforma por Kosova / Spanjë, Agjencioni Zviceran për Zhvillim dhe Bashkëpunim / SDC, UNICEF-i dhe Departamenti - Zyra e Shteteve të Bashkuara për Popullsi, Refugjatë dhe Migrim / BPRM. Projektin e kanë koordinuar KFOS-i dhe OSI i Budapestit, ndërkohë që librat janë shpërndarë nëpërmjet rrjetit të Librit Shkollor, që mbulon çdo shkollë në Kosovë.

Konzorciumi ka pasur sukses në mbledhjen e mjeteve (afro 5 milionë marka gjermane) për shtypjen e 192 librave shkollorë në gjuhën shqipe, me qarkullim të përgjithshëm prej 3.2 milionë kopjeve, si dhe librave shkollorë në gjuhën serbe, boshnjake dhe turke. Deri më tash janë shtypur dhe shpërndarë 131 tituj, në përafërsisht 2 milionë kopje të veçanta. UNICEF-i në Prishtinë po e mbështet edhe botimin dhe dërgesën e librave shkollor nga Sarajeva në Kosovë për distribuim të menjëhershëm në mesin e nxënësve boshnjakë në Kosovë.

EU-ja (Arsimi Ndërkombëtar) ndihmon rindërtimin e objekteve shkollore në Kosovë. Arsimi Ndërkombëtar ka filiale në Republikën Federative të Jugosllavisë. SBASHK-u (Sindikata e Bashkuar e Arsimit, Shkencës dhe Kulturës në Kosovë), njëra prej filialave, ka filluar të sigurojë shërbime arsimore për fëmijët dhe rininë kosovare.

Sikurse bibliotekarët, edhe mësimdhënësit shqiptarë të Kosovës, nuk kanë marrë paga që nga vjeshta e vitit 1998, që përfshinë periudhën para, gjatë dhe pas intervenimit të NATO-s. Një program i implementuar me ndihmën e UNICEF-it u ofron mjete mësimdhënësve.

Pas caktimit të standardeve ndërtimore për rehabilitimin dhe ndërtimin e shkollave, në konsultim me UNESCO-n, UNICEF-i së shpejti do të fillojë të kërkojë partnerë në mesin e OJQ-ve, për rindërtimin e shkollave të shkatërruara tërësisht, me donacion prej 24.3 milionë dollarëve të Qeverisë japoneze të siguruar nëpërmjet Fondit të Kombeve të Bashkuara për Siguri të Njeriut për një program dyvjeçar. Do të ndërtohen gjithsejt 73 shkolla, duke përfshirë edhe disa shkolla të reja. Rreth 300 shkolla do t’i kenë të përmbushura mjetet dhe nevojat më themelore, duke përfshirë ujin dhe nyjet sanitare, pasi që me hulumtimin që kreu UNICEF-i në korrik të vitit 1999 u dëshmua se 22 % të shkollave nuk kanë ujë, se shumica e shkollave kanë nevojtore të jashtme dhe vetëm disa prej tyre kanë nevojtore të ndara për vajza dhe për djem. Me po të njëjtin donacion do të financohet edhe rrjeti prej 35 shkollave si mostër, ku do të zbatohen metoda të avansuara të mësimit dhe planprograme moderne, duke përfshirë shkolla me nxënës turk, serbë dhe boshnjakë. Përkrahja e autoriteteve arsimore në Kosovë do të financohet gjithashtu dhe, në ndërkohë, do të mundësohet edhe trajnimi i posaçëm për mësimdhënës të fëmijëve me nevoja speciale.

Ka përpjekje në kuadër të sektorit arsimor për ta zgjidhur edhe çështjen e pajtimit dhe pluralizmit kulturor. Pas negociatave të gjata, shkolla në Janjevë më në fund ka përfshirë edhe nxënës kroatë dhe romë, përveq atyre shqiptarë. Mësuesit kroatë mbajnë orë në të njëjtën kohë si mësuesit shqiptar, vetëm se në klasa tjera. Shkolla ka një bibliotekë të vogël që përfshinë libra në gjuhën shqipe, serbe dhe kroate.

OSBE-ja ka filluar një projekt distribuimi më 20 mars. Me atë rast, shkollave anëmbanë Kosovës u janë ndarë 10.000 libra për fëmijë. Kjo ide lindi para një viti, kur mijëra njerëz ishin të vendosur nëpër kampe të refugjatëve në Maqedoni dhe Shqipëri, duke lënë çdo gjë pas në Kosovë dhe me ç’rast fëmijët e tyre patën humbur mbarë literaturën e tyre. Librat janë zgjedhur dhe financimin e bëri një OJQ, Capanamor. Deri sa janë shtypur librat, kampet janë zbrazur. Ato libra tash janë të paketuara në pako gjashtëpjesëshe me drama, poezi, tregime të shkurtëra dhe dy romane, dhe u jepen fëmijëve, për të cilët edhe janë paraparë dhe përgatitur. Tani, në vend se t’u jipen fëmijëve në kampe, dhuratat shprëndahen nëpër klasat e shkollave të Kosovës.

Misioni ynë nuk ka bërë ndonjë analizë të hollësishme të gjendjes së bibliotekave dhe koleksioneve të librave fetarë. Shkurtazi vizit